ناونیشان: دیسانەوە شکستی ئیسلامی سیاسی
نووسەر:#عادل باخەوان#
ڕۆژی دەرچوون:#08-05-2023#
لە نەوەدەکانی سەدەی ڕابردووەوە تاوەکوو ئەمڕۆ، چەمکی شکستی ئیسلامی لە ناوەندە ئەکادیمییەکانی ڕۆژاوادا بە گشتی و ناوەندە فەرەنسییەکاندا بەتایبەتی کاری لەسەر دەکرێت و چەندین تێز و دژە تێزی لەسەر بەرهەمهێندراوە و لە پەڕتووکە کوردییەکانمدا بە درێژی باسم کردوون و لێرەدا ناگەڕێمەوە سەریان، بەڵام ئەوەی لە ئێستا و ئێرەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا ڕوودەدات، دەرفەتێکی یەکجار گرنگە بۆ هەڵسەنگاندنی دۆخ و پێگەی ئیسلامی سیاسی لەنێو پەیوەندییەکانی هێزدا.
تونس، مەغریب، ئێران، سعودیە، میسر، ئێراق، کوردستان: ئێستا لە هەموو کاتێک زیاتر ئێمە لە بەردەم دوو دیاردەی سۆسیۆلۆژیی گەورەداین، یەکەمیان گەڕانەوەی دەوڵەت بە میکانیزمەکانی ئاساییشەوە و دووەمیشیان ئاوابوونی خۆری ئیسلامی سیاسی بە مۆدێلە سیاسی و کۆمەڵایەتییەکەیەوە.
=KTML_Bold=تونس و مەغریب=KTML_End=
لە 17ی نیسانی ئەمساڵدا ڕاشید غەنووشی، ڕابەرە مێژووییەکەی ئیسلامی سیاسیی تونسی، ڕاپێچی زیندان کرا. ئەم فاکتە بە تەنیا پەیوەندیی بە ئەکتەرێکی سیاسییەوە نییە، بەڵکوو لەنێو هەلومەرجێکی بابەتی فراواندا بەرهەم دێت کە هەڵگری چەندین ڕەهەندی گشتگیرە. لەنێو ئەم هەلومەرجەدا، سەرۆکە ئۆتۆکراتەکەی تونس دەرگا لەسەر قۆناخێکی 10 ساڵی دادەخات کە تێیدا ئیسلامی سیاسی نەک هەر بەنێو کۆمەڵگەدا، بەڵکوو بەنێو دەزگاکانی دەوڵەتیشدا دەکشا.
لێرە بەدواوە چیدی تونس ئەو مۆدێلە لە دیموکراسی نییە کە لە یەک کاتدا هێزە ئیسلامییەکان و هێزە عەلمانییەکان پێکەوە بەشداریی دەسەڵات بکەن و پێکەوە دەوڵەت و کۆمەڵگە بەڕێوەببەن. بە پێچەوانەوە، لێرە بەدواوە تونس دەبێت بەو ڕووبەرەی کە تێیدا خۆری دیموکراسی و ئیسلامی سیاسی پێکەوە ئاوا دەبن.
ئەم ئاوابوونە سەرەتای قۆناخێکی نوێی کۆمەڵگەکانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستە، قۆناخێک کە نە جێگەی دیموکراسیی تێدا دەبێتەوە نە ئیسلامی سیاسی! ئەمە خواست و بڕیار و لایەنگری و ئارەزوو نییە، بەڵکوو فاکتێکی کۆنکرێتییە کە هەموو لایەک دەبێت لێی تێبگات.
لەدوای ساڵی 2011وە و لە دەرەنجامی شۆڕشەکانی گەلانی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، دەوڵەتەکان ناچاربوون بەوەی چەندین کەناڵی پەیوەندی لەگەڵ هێزە جیاوازەکانی ئیسلامی سیاسیدا درووستبکەن و لە چەندین ئاستی جیاوازدا ڕێککەوتنیان لەگەڵدا واژۆ بکەن و دەرگای بەڕێوەبردنی دەوڵەتیان لێ بکەنەوە.
تراژیدیای هێزەکانی ئیسلامی سیاسی لەوەدایە کە لە میکانیزمەکانی عەقڵی ساردی دەوڵەت تێنەگەیشتن و لە زۆربەی دۆخەکاندا بە عەقڵی شۆڕشگێڕانەی تاودراو بە مۆراڵ و سۆزەوە لەگەڵ جیهاندا مامەڵەیان دەکرد و ئەمەش وایکرد بەخێرایی فڕێبدرێنەوە ئەو پەراوێزانەی کە لێیەوە هاتبوون.
لە پەنای ئەم فاکتەدا، فاکتێکی دیکەش هەیە کە دەبێت ئاماژەی پێبدەین: ئەو جەماوەرە بەرفراوانەی کە بە درێژایی مێژووی ئیسلامی سیاسی لە دۆخی ئۆپۆزیسیۆنبووندا سازیدابوو، لە دۆخی گەیشتنی بە دەسەڵاتدا لەدەستیدان و لێرەوە داپڵۆسین و فڕێدانی بۆ نێو پەراوێزەکان لەلایەن دەسەڵاتە ئۆتۆکراتەکانەوە ئاسانتر بوو.
کاتێک قەیس سەعید پەلاماری نەهزە دەدات، ئەم حیزبە چیدی هەمان ئەو هێزە سیاسی و کۆمەڵایەتییە مەزنەی 2011 نییە کە هەژموونی بەسەر کێڵگەی سیاسی و کۆمەڵایەتیدا کردبوو، بە پێچەوانەوە، لە ساڵی 2019دا نەهزە دوو لەسەر سێی ئەو جەماوەرەی لەدەستداوە کە لە 2011دا هەیبووە. واتە قەیس سەعید پەلاماری حیزبێک دەدات کە وەکوو ڕۆژنامەی لۆمۆند دەڵێت: لە ساتەوەختی کەوتنێکی تراژیدیدایە.
بەڵام لەڕاستیدا ئەوەی دەکەوێت تەنیا نەهزە نییە، ئەوەی ڕاپێچی زیندان دەکرێت، بەبێ ئەوەی چەندین ملیۆن کەس بڕژێنە سەر جادەکان و داوای ئازادکردنی بکەن، تەنیا غەنووشی نییە، بەڵکوو کۆی ئیسلامی سیاسییە لە ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا. لە مەغریبی پادشا محەمەدی شەشەمدا، ئیسلامی سیاسی کە لە ساڵی 2011دا 125 کورسیی پەڕڵەمان بەدەستدەهێنێت، لە 2021 دا تەنیا 13 کورسی بەدەستدەهێنێت و بەم شێوەیەش چەند هەزار کیلۆمەترێک لە دەسەڵات دووردەکەوێتەوە. لە جەزائیردا، چیدی گرووپەکانی دەسەڵات بە پێویستی نازانن کە تەنانەت یەک پۆستی وزاریش بە ئیسلامی سیاسی ببەخشن و پێیانوایە کە یارییەکە ئیدی کۆتاییهاتووە.
=KTML_Bold=ئێران و سعودیە=KTML_End=
گەر لە تونس و مەغریب و جەزائیر و میسردا، شکستی ئیسلامی سیاسی زیاتر لە ڕووبەرە سیاسییەکاندا خۆی نمایش بکات، لە ئێران و سعودیەدا زیاتر لە ڕووبەرە کۆمەڵاتییەکاندا دەردەکەوێت و بەر هەستمان دەکەوێت. ئێران و سعودیە، بەلای کەمەوە لە 40 ساڵی ڕابردوودا یەک مۆدێل لە بەرنامەی بەکۆمەڵایەتیکردنی تەواوی کۆمەڵگەیان پیادە کردووە. ئەم بەرنامەیە لەسەر کۆی ئەو کۆد و نۆرم و بنەما و خەیاڵدان و بەهایانە بینا کرابوو کە ئیسلامی سیاسی لە سەدەی بیستەمدا بەرهەمی هێنابوو.
لەم چوارچێوەیەدا، تەواوی پەیوەندییە کۆمەڵایەتییەکانی مرۆڤێک، لە لەدایکبوونییەوە تاوەکوو مردنی، بەپێی ئەو بەرنامەیە ڕێکدەخران و بەڕێوەدەبران. ئەم بەرنامەی بەکۆمەڵایەتیکردنە، کۆمەڵگە وەکوو پانتاییەکی داخراو بەسەر دنیای دەرەوەدا وێنا دەکات، بە جۆرێک مرۆڤ دەخاتە بەردەم دوو بژاردەوە: تۆ یان لە ناوەوەی یان لەدەرەوە، یان دۆستی یان دوژمن، یان سپیت یان ڕەش، یان ئیمانداری یان کافر، یان لایەنگری یان دژ.
بەڵام ئەوەی لە ئێستا و ئێرەی عەرەبی سعودیە و کۆماری ئسیلامیدا ڕوو دەدەن، کۆتاییهاتنە بەم مۆدێلە لە وێناکردنی بوون و ژیان لەنێو کۆمەڵگەکاندا. لە عەرەبی سعودیەدا، ڕۆژ لەدوای ڕۆژ، ئەم مۆدێلە کۆتایی دێت و هەلومەرجی هاووڵاتییانی سعودی، بە هەموو کاتیگۆرەیە کۆمەڵایەتییەکانەوە، بەتایبەتی ژنان، گۆڕانکاریی گەورەی بەسەردا دێت. ڕاستە محەمەد بن سەلمان بەشداریی زیندووی هەیە لەم گۆڕانکارییانەدا، بەڵام ئەوەش ڕاستە کە کۆمەڵگەی سعودی ماندووە بەدەست مۆدێلی داخراوی کۆمەڵایەتییەوە و بن سەلمانیش وشیارە بەم ماندووبوونە و دەیەوێت هاوڕێیەتی بکات نەک دوژمنایەتی، بۆ ئەوەی لەنێو مێژوودا بێت نەک لەدەرەوەی.
لە کۆماری ئیسلامیدا هەمان ڕەوت بەڕێوەیە، بەڵام بە شێوەیەکی جیاواز. تەواو بە پێچەوانەی سعودیەوە، لە ئێراندا بزووتنەوەی ناڕەزایی، کە لە هەناوی کۆمەڵگەوە سەرچاوەی گرتووە، بە دەنگی بڵند هاوار بۆ ئازادییەکان و کۆتایی بە مۆدێلی کۆمەڵایەتی ئیسلامی سیاسی دەکات و دەسەڵاتیش، بە پێچەوانەی محەمەد بن سەلمانی سعودیەوە، تەواوی میکانزیمەکانی بەکاردەهێنێت بۆ داپڵۆسین و سەرکوتکردنی، بەڵام هەموو ئاماژە بابەتییەکان بەرەو ئەوەمان دەبەن کە ئەستەمە ستراتیژیەتی داپڵۆسین بتوانێت پاشەکشە بەم بزووتنەوە ناڕەزاییە کۆمەڵایەتییە بکات و لە کۆتاییدا یان بن سەلمانێکی دەسەڵات دێت و هاوڕێیەتیی دەکات یان سەری کۆماری ئیسلامی دەخوات!
=KTML_Bold=ئێراق و کوردستان:=KTML_End=
ئەم شکستە لە ئێراق و کوردستانیشدا زۆر بە ڕوونی تێبینی دەکرێت. پاش داگیرکردنی ئێراق لەلایەن ئەمریکاوە، تەواوی ئەو حیزبە ئیسلامییانەی کە ئۆپۆزیسیۆن بوون، گەڕانەوە بۆ نیشتمان و دەسەڵاتیان گرتە دەست. ئەم حیزبانە پێیانوابوو ئێراقی پۆست سەدام حسێن دەبێت بە ئێراقێکی بیناکراو لەسەر ئەو مۆدێلەی کە چەندین ساڵ بوو خەباتیان لەپێناودا دەکرد، بەڵام 20 ساڵ پاش کۆتایی سەدام حسێن، خودی ئەم حیزبانە، هەر لە حیزبی دەعوەی شیعەوە تاوەکوو دەگاتە برایانی موسڵمانی سوننە، تێگەیشتن لەوەی کە نە دەوڵەت دەبێت بە کۆماری ئیسلامی و نە کۆمەڵگەش دەبێت بەو کۆمەڵگەیەی نزیکەی سەدەیەک لەمەوپێش حەسەن بەننا خەونی پێوە دەبینی.
لە کوردستانیشدا، ئەم شکستە هەم سیاسییە و هەم کۆمەڵایەتی. لەسەر ئاستی سیاسی، زیاتر لە 20 ساڵە تەواوی بزووتنەوەکانی ئیسلامی سیاسی تەنیا 13%ی کۆمەڵگەی کوردی دەنگیان پێدەدەن و تا ئێستا لە هیچ هەڵبژاردنێکدا ئەم ڕووبەرەیان تێنەپەڕاندووە. هەروەها لە ڕووبەری کۆمەڵایەتیشدا، خواستێکی بەهێز لای نەوەی نوێ هەیە بۆ کرانەوەیەکی یەکجار فراوان بەسەر ئازادییەکان و تێپەڕاندنی ئەو نۆرم و کۆد و ڕێکخستنانەی کە پرۆگرامی بەکۆمەڵایەتیکردنی ئیسلامی سیاسی پێشنیاری دەکات.
بێگومان ئەمە بە هیچ شێوەیەک مانای چوونەدەرەوە لە ئایین لای نەوەی نوێی کوردی نییە، بە پێچەوانەوە، ئێمە نەوەیەکی نوێمان هەیە کە چەند ئیمان بە خودا بەلایەوە گرنگە، هێندەش پشتکردنە پرۆگرامی کۆمەڵایەتیی بیناکراو لەسەر ئیسلامی سیاسی بەلایەوە گرنگە.
ڕەنگە هەموو ئەم داتایانە لەسەر ئاستی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاست، دەرفەتێک بن بۆ ئەوەی کە بزووتنەوەکانی ئیسلامی سیاسی، دوور لە هەڵچوون و تاودانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان و بە شێوەیەکی بابەتیانە، هەوڵبدەن بۆ تێگەیشتن و پێداچوونەوەیەکی سەرتاسەری بوون و ئامادەبوونیان لەنێو ئێستا و داهاتووی ڕۆژهەڵاتی نێوەڕاستدا، پێش ئەوەی وەکوو بزووتنەوەکانی چەپ، بە بێدەنگی لەنێو پەراوێزەکاندا کۆتایی بە ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتییان بێت. [1]