جە یونسکۆوە پەی ھەورامانی سەربەرزی
هامدەردان ئامان ئەر مەنەن هۊشم
سەڎایێ وەش هەن مەیۆ نە گۊشم
چمان زێڵەی زەنگ زەواری مەیۆ
زرنگەی قافڵەکەی وەھاری مەیۆ
(مەولەوی)
یونسکۆ، دیسان وەش ئامای پەی هۆرامانی سەربەرزی ھەورامانی سەربەرز، بە جەهانی بېیەیت موبارەکتبۊ.
یونسکۆ: زوانی ھەورامی، پیسەو سامانېوە فەرھەنگی گەردوونی، ھەڕەشێ فۆتیایش ئینا سەرەو، مشۊ پارێزیۆ.
یونسکۆ: کەلەپۆڕ و شۆنەوار و فەرهەنگ و ژیواو خەڵکوو هۆرامانی تایبەت و ڕەسەنەن و ئیژای تارێخێ و جەهانیش هەن و جە لاو یونسکۆیەو بە ڕەسمی تۆمار کریۆ و پاریزیۆ.
حکوومەتوو ھەرێمی (پانیشتی) : مێدیا بە زوانی هۆرامی مەترسین پەی ئەمنی قەومی
جارێوتەر یونسکۆ ، پېسەو ڕېکوزیایەو جەهانی هۆرامانش کەردەو سەر و ئی جارە وستش دلێ لیستوو پارێزنای میراتی فەرهەنگی جەهانی. یونسکۆ کە ڕېکوزیایەو جەهانی و سەر بە نەتەوەیۆگېرتەکان، بە مەخسەڎ و چەسپنای ئاشتی جەھانی، وەڵکەوتەی گردلایەنە و سەقامگیر، ڕیشەکەنکەردەی ھەژاری، دیالۆگی فەرھەنگی جە ڕاو پەروەردەی و فێرکەردەی، وەڵکەوتەی زانستی، بەھێزکەردەی پێوەنڎیەکا و زانیاری گردی، پارێزنای میراتی فەھەنگی جەھانی و ھەرپاسە پارێزنای زوانە ھەڕەشە وەنەکریایەکا و مەرزیانەرە و یاسا پەسەنڎکریایەکاش ڕەسمیەتی جەھانیشا ھەن.
یۆنسکۆ وەڵتەر ھۆشداری فۆتیای زوانی ھەورامیش ڕەسمەن دا بە ویروڕای گردی جەھانی و داواش کەردە کە وەرگیری جە فۆتیای ئی زوانیە، پېسەو سامانېو فەرھەنگی گەردوونی کریۆ و ئێمکاناتوو گەشەی و وانای و پەروەردەیش پەی فەراھەم کریۆ. بەڵام داخەکێم لایەنێ دیارێ و دەسەڵاتی پێوەنڎیدار بە زوانی ھەورامی ئاگایانە وېشا کەڕ کەرد و درێژەشا بە سیاسەتی شۆوینیستی و زوانکوشی وېشا دا و وېشا جە ئەرکی تارێخیشا وەرانوەروو زوانی ھەورامی و ھەورامانیەو دزیوە. ئی لایەنا ھەرپېسەو پەشتەوگۊش وستەی زوانی ھەورامی، ھۆشداری دڵسۊزانەو یونسکۆیچشا وست پەشتەو گۊشی و وازشا جە سیاسەتوو تاونایەو زوانی ھەورامی نارد .
بەڵام نە یونسکۆ کۊڵش دا و نە ھەورامی زوانەکا و نە دڵسۊزا و ئاشنایا بە زوانی ھەورامی. دڵسۊزاو زوانی ھەورامی ھەم جە ھەورامان و ھەم جە بەروو وەڵاتی بە بۍ گۊشدای بە ھەڕەشێ و تۆمەتێ ناڕەوای دەسەڵاتی پێوەنڎیداری، بە پەشت بەستەی بە یاساکاو یونسکۆی و شۆراو ئوروپای و ڕېکوزیاو گەردوونی مافەکاو مرۊفی پاگېریشا سەرو مافەڕەواکاو وېشا کەرد و درێژەشا بە ئەوەگژیای شارستانی (مەدەنی) وېشا پەی یاوای بە مافەکاشا دا. ھەورامیەکا نە تەنیا جە ویرەو مافی زوانینە، بەڵکوو جە ویەرەکاتەریچەنە، پېسەو پارێزنای کەلەپۆڕ و شۆنەوارێ تارێخیێ و میراتی فەرھەنگی، بۍ وچان چالاکیێ مەدەنیەشا ئەرمانای کە ئیسە بە وەشحاڵیەوە بەرھەمەکشا وینمێ.
یونسکۆ ئی جارە جە 44مین کۆنیشتوو کۊمیتەو میراتی فەرهەنگی کە ڕۊ (2021 -2- 27)ی جا شاروو فۆجیۆی جە وەڵاتوو چینی لوا ڕاوە، هۆرامانش پېسەو مەحاڵیو بە تایبەتمەندیێ وېشەو وست دلێ لیستوو پارێزنای کەلەپۆڕ و میراتی فەرهەنگی جەهانی و بەڕۍسمی تۆمارش کەرد.
یونسکۆ جە بەیاننامەکەشەنە ئیشارە کەرۊ بە تایبەتمەندی تارێخی، فەرھەنگی، شیوازو ژیوای، دەس ڕەنگینی هۆرامیەکا و بیناسازی پلێکانی و سرووشت و کەش‌وهەوای وەشو ھەورامانی، و بە خەڵکێوی ڕەسەن جە وەڵاتوو وېشەنە مڎۆش قەڵەم، کە ۋېیەردېوی ھەزاران ساڵەش ھەن. دیارەن یونسکۆ ئی تۆمارکەردەی تارێخیشە بەپاو ئا بەڵگەنامە بەھیزا کەردەن کە بە ساڵان پەیجۊری و ھەرمانەش سەرەو کەردێنێ و چە کۆتایینە پەسەنڎش کەردێنێ. دەسوەشی چا دڵسۊزا کەرمۍ کە بۍ وچان بەڵگێشا گلێری کەردیوە و چی ڕاینە مانیایی فرەشا کېشت و ھەورامانشا یاونا ئی ڕوە تارێخیە کە ئیسە وینمێش و ئی شانازیشا پەی خەڵکوو ھەورامانی تۆمار کەرد.
ئی ھەرمانێ یونسکۆیە جە دەنگ و ڕەنگ یاونەرە گردیەکانە بە شێوازێو وەروەڵاو و ئەرېنی و پەڕ جە شانازی پەی ھەورامانی دەنگش داوە و بی بە ھۆکاروو ئانەینە کە گردلایەنێو، تەنانەت ناحەزاو ھەورامانی، دەنگو ھەورامیەکا بژنەوا و وێچشا بېیاوە دەنگێ. یاگێ سەرنجینە کە هەر ئا نا‌حەزە دەسەڵاتدارا، کە دەیان ساڵێن سیاسەتوو تاونایەو (ئاسیمیلاسیۆن) هۆرامانی و زوانی هۆرامیشا بە کردەوە پەێڕەو کەردەن، بەرگشا فاڕا و ئی جارە بە شێوازێوتەر بەرێ کەوتێ و وېشا کەرد براگەورە و ئی شانازیشا کەرد هینەو وېشا و هەوڵوو داگیرکەردەی ئی ڕەسەنیەت و دەوڵەمەنڎیە فەرهەنگیەو هۆرامانیشا دا.
بەڵام خەڵکوو هۆرامانی خاس مزانۆ، کە ئێنی هەر ئا وەرگانێ، کە ئیسە دلێ پۆسوو مەێنە بەرێ مگنا. ئێنێ هەر ئا تاقمانێ کە جە ماوەو سی (30) ساڵێ دەسەڵاتداریشانە زاڕۆڵێ هۆرامانیشا جە وانای و پەروەردەی بە زوانی ئەڎایی وېشا بێبەشێ کەردێنێ، بە گردی خەڵکوو ھەورامانیشا جە بەکارئاردەی زوانەکەیش جە وەڵاتوو وېشەنە بێبەش کەردەن و بەزۊر زوانو وېشا سەپنان سەرو خەڵکوو هۆرامانیرە. ئینیشا تەنانەت نمازا جە مزگیەکاو هۆرامانینە بە زوانی هۆرامی خۆتبە دریۆ. دلێ زیاتەر جە (1200) مێدیای (دەنگ و ڕەنگ و نویسیای) چا هەرۍمەنە ئیجازە بە یەک مێدیای سەربەوێ هۆرامی نەدریان و بېیەی هەر مێدیایە سەربەوێ هۆرامیشا بە (مەترسیبۊ ئەمنی قەومی) زانان و ڕاگېریشا چەنە کەردەن.
ئیسە کە دەوڵەمەنڎی فەرھەنگی و زوانی، ڕەسەنیەت و تایبەتمەندی ژیوای سەرنجکېشو ھەورامانی جە ئاستوو دنیاینە دەنگش دانەو و یۆنسکۆ بە ئاشکرا ئامەن سەرو خەتی و پەشتیوانیش چەنە کەرۊ، ئێڎێشایچ ئامێنێ بەر و ھەلپەرستانە کەوتێنی وەرو قافڵەی و گەرەکشانە دەس گېرا سەرو ئی شانازیەو خەڵکوو ھەورامانیەرە. ئاڎێ بېشەرمانە و ناشېیانە دەسوەشی جە یونسکۆی کەرا پەی ئەرک و هەرمانیە کە وېشا سی ساڵێن نە تەنیا بە یاگێش نمارا، بەڵکوو دژایەتیچش کەرا. ئینە وېش هەر پاشێلکەردەی یاساکاو یونسکۆین کە ئیسە درۆزنانە و بېشەرمانە دەسوەشیش وەنە کەرا. ئی یەک بان و دوێ هەوای یانی چېش؟
بەڵام یونسکۆ چەوپەڕوو دنیایوە ئامان و هۆرامان و ئێژایی فەرهەنگ و زوان و ۋېیەردەو گلێرگەو هۆرامانیش ئێستەنەو، بە ىەڵگەوە ئێژایش سەلەمنان، بە ڕەسمی و بە ئاشکرا جە گلیرەوبېیەی گردی وېشەنە پەشتیوانیش چەنە کەرۊ. ئی هەرمانێ یونسکۆیە بېیەنە بە سەبەبو بەرزبېیەیەو ئێژایی فەرهەنگی و زوانی هۆرامانی و شانازیەو سەرنجکېشش جە ئاستوو دنیاینە پەی هۆرامانی خۆلقنان. ئی هەلپەرستا ئیتر نمەتاوا دژایەتی یونسکۆی و یاگێ بەرزەو هۆرامانی کەرا. پەوکەی دەسەپاچێ بېیەنێ و ناشېیانە دەسوەشێ یونسکۆی کەرا، پەی ئینەی جە قافڵەکەی جیا نەمەنا و ئەر پەیچشا کریۆ، با بە سەرقافڵە.
وەڵینا واتەن: دەسېو کە نەتاوی ماڕېش، مشۊ ماچش کەری!! ئینە ڕېک حەکایەتەو ئی تاقمە هەلپەرستانە. جە ڕاسیەنە مشېیایا یونسکۆ سی (30) ساڵێ چیوەڵتەر دەس وەشیش چێڎێشا کەردایا ئەر لانی کەم وانای و پەروەدە بە زوانی ھەورامیشا پەی زاڕۆڵاو ھەورامانی دابین کەردایا و لایەشا کەردایاوە لاو فەرھەنگە دەوڵەمەنڎەکەو ھەورامانیرە کە ئیسە یونسکۆ بە سەروەت و سامانېوە جەھانی و بە مڵکوو تەماموو مرۊڤایەتیش مزانۆ.
موختار کەریمی.[1]