ناونیشانی بابەت: کودەتای بەکر سدقی لە ساڵی 1936
ناوی نووسەر: #نیهاد عوزیر سەعید#

یەکەمین کودەتای سەربازی لە ئێراق بە پێشەوایی فەرماندەی سوپا “بەکر سدقی” ئەنجامدرا، ئەم کودەتایە بووە یەکەم کودەتای سەربازیی لەنێو ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست و وڵاتانی عەرەبیدا، هەروەها بووە ڕێگەخۆشکەر و بنەما بۆ کودەتاکانی دواتر لە ناوچەکه، لەو ڕۆژەدا ژمارەیەک تەقینەوە لە چەند ناوچەیەکی شاری بەغداد ڕوویاندا و لە ڕێگەی فڕۆکەوە چەندین نووسراو و بڵاوکراوە بەسەر خەڵکەکەدا دابارین تێیدا هەواڵی کودەتا و شۆڕشیان بەسەر حکوومەتەکەی یاسین هاشمی ڕاگەیاند، بەکر سدقی وەکوو فەرماندەی نیشتیمانی و فەرماندەی هێزی چاکسازیی نیشتمانی خۆی ناساندبوو.

بەکر سدقی کێیە؟ بەکر سدقی کوڕی شەفیق عەسکەریە، لەگوندی عەسکەری نزیک کەرکووک لە دایک و باوکێکی کورد ساڵی 1890 لەدایک بووە، خوێندنی سەرەتای و ناوەندی و ئامادەیی لە بەغداد تەواوکردووە و دواتر دەچێتە ئیستەنبوڵ و لەوێ لە خوێندنگای سەربازی دەخوێنێت، بەپلەی ئەفسەر کۆلێژی سەربازی تەواو دەکات، لە ڕیزەکانی سوپای عوسمانی بەشداری جەنگی جیهانی یەکەم دەکات، لەدوای کۆتایی هاتنی جەنگ لەساڵی 1918 دا بەکر سدقی دەگەڕێتەوە ئێراق و دوای ئەوەی بەریتانیەکان 6/1/1921 سوپای ئێراق دادەمەزرێنن، سدقی بەپلەی ملازمی یەک پەیوەندی بەسوپای ئێراقەوە دەکات، پاشان بەرەبەرە پلە سەربازیەکەی بەرزدەکرێتەوە. لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لەگەڵ سەرهەڵدانی ڕاپەڕینی عەرەبیدا، سدقی پەیوەندی بە سوپای فەیسەڵەوە کرد لە سوریا و لەگەڵ ژمارەیەک ئەفسەری شەریفی دیکە لە حەلەب خزمەتیان کرد. له ساڵی 1920 تا 1920 وه ک بریکاری هه واڵگریی هێزه سەربازییەکانی بەریتانیا بووه و دواتر له لایەن ئەرکانی گشتی بەریتانیا له ساڵی 1921 ڕاسپارده کرا بۆ پلەی ئەفسەڕ له سوپای ئێراق دوای ڕووخانی شانشینی فەیسەڵ له سوریا. پلانەکەی ئەوە بوو کە ڕۆژێک ببێتە سەرۆکی ئەرکانی گشتی بەڵام لەلایەن هەندێک لە ئێراقییەکانەوە بەرەو ڕووی دژایەتی بوونەوە کە تۆمەتباریان کرد بە پاڵنانی “سیاسەتی لایەنگری کورد”. لە بەرامبەردا سدقی تیشکی خستە سەر بنەچەی نیوە عەرەبی خۆی، خۆی بە پەیوەندی خێزانی لەگەڵ جەعفەر ئەلعەسکەری گرێدا.

دواتر لە کۆلێژی ستافی بەریتانیا خوێندوویەتی و بە یەکێک لە ئەفسەرە لێهاتووەکانی ئێراق دادەنرا. لە قوتابخانەی سەربازی وانەبێژ بووە و پلەی عەقید و لە ساڵی 1933 بەدەستهێناوە، لە مانگی ئابی ساڵی 1933 سیدقی فەرمانی بە سوپای ئێراق کرد بەرەو باکوور ڕێپێوان بکەن بۆ ئەوەی بەناو “جیاخوازانی ئاشووری شەڕانگێز” لەت بکەن، لە شارۆچکەی سیمێلێ، نزیک موسڵ، ئەمەش بووە هۆی کوژرانی 3 هەزار هاووڵاتی مەدەنی ئاشووری لە سەرانسەری ناوچەکەدا لە کۆمەڵکوژی سیمێلێدا. لە ئەنجامی دەستکەوتەکانیدا، سدقی لە ساڵی 1934 لەلایەن ئینگلیزەکانەوە ستایشی وەرگرت و بە “باشترین فەرماندە لە سوپای ئێراق و کارامەترین فەرماندە” وەسفکرا. لە ساڵی 1935دا بە تووندییەکی بێ وێنە سەرکوتکردنی یاخیبوونی عەشیرەتی عەرەبی شیعە لە ئەلرومەیتە و دیوانییە.

کۆمەڵکوژی سیمێلی:- لە کۆتاییەکانی بەهاری ساڵی 1933دا، نوێنەری ئەمریکی لە ئێراق، پۆڵ کنابێنشو، باسی لەوە کرد کە دوژمنایەتی گشتی بەرامبەر بە ئاشوورییەکان لە ‘گەرمای تا’دایە. لەگەڵ سەربەخۆیی ئێراق، سەرکردەی نوێی ڕۆحی-کاتیی ئاشوورییەکان، مار عیشای شیمۆنی سێزدەهەم، داوای کرد ئۆتۆنۆمی بە ئاشوورییەکان بدرێت لە چوارچێوەی ئێراقدا وەک ئەوەی لە جەنگی جیهانی یەکەمدا لەلایەن ئینگلیز و ڕووسەکانەوە بەڵێنیان پێدرابوو، داوای پشتیوانی لە بەریتانیا دەکات. لە ساڵی 1932دا فشاری خستە سەر دۆسیەکەی لەبەردەم کۆمەڵەی گەلان، شوێنکەوتووانی پلانیان دانا دەستلەکاربکێشنەوە لە لیڤیەکانی ئێراق، (هێزێکی ترسناک و بەتوانا، لەژێر فەرماندەیی ئینگلیزەکاندا، کە لە ساڵی 1921ەوە خزمەتی بەرژەوەندییەکانی بەریتانیای کردبوو بە دابەزاندنی یاخیبوونی کورد و عەرەبی دژی بەریتانیا)، و دووبارە گرووپ ببنەوە وەک میلیشیایەک و چڕبوونەوەیان لە باکوور، دروستکردنی ئینقلابێکی دیفاکتۆی ئاشوورییەکان، هەرچەندە ئەمە هەرگیز وەک ئەوەی لەلایەن ئینگلیزەکانەوە ڕێگری لێکرابوو ڕووی نەدا. لە مانگی حوزەیرانی ساڵی 1933دا، پاتریارک بانگهێشتی بەغدا کرا بۆ دانوستان لەگەڵ حکومەتی حیکمەت سلێمان و دوای ئەوەی ڕەتیکردەوە دەستبەرداری دەسەڵاتی کاتی بێت، لەوێ ڕاگیرا. لە کۆتاییدا مار شیمون دەربەدەر دەکرا بۆ قوبرس، بەم شێوەیە سەرۆکی کەنیسەی ئاشووری ڕۆژهەڵات ناچار بوو تا ئەمڕۆش لە شیکاگۆ بێت.

لە سەرەتای مانگی ئابی ساڵی 1933 زیاتر لە هەزار ئاشووری کە مافی پەنابەرییان لە سوریا ڕەتکرابووەوە، سنووریان بەزاند بۆ گەڕانەوە بۆ گوندەکانیان لە باکووری ئێراق. فەرەنسییەکان کە لەو کاتەدا سوریایان کۆنترۆڵ دەکرد، ئێراقییەکانیان ئاگادار کردبووەوە کە ئاشوورییەکان چەکدار نین؛ بەڵام لە کاتێکدا سەربازە ئێراقییەکان خەریکی داماڵینی چەک بوون کە چەکەکانیان لەلایەن فەرەنسییەکانەوە گەڕێنرابووەوە، تەقە دەکرا (ڕوون نییە ئاشوورییەکان یان سوپای ئێراق سەرەتا تەقەیان کردووە) لە ئەنجامدا شەڕێکی سەربازی لێکەوتەوە، سوپای ئێراق شکستی هێنا و 30 سەربازی ئێراقی کوژران. بێگانەپەرستی دژە ئاشووری و دژە بەریتانیا کە بە درێژایی قەیرانەکە دیار بوو، خێراتر بوو. کاتێک هەواڵی ئەم ڕووبەڕووبوونەوە گەیشتە بەغداد، حکومەت لە ترسی کارەسات لە یەکڕیزی هێزە چەکدارەکانیان تووشی شۆک بوو. حکومەت ناڕێکەکانی بەکارهێنا کە لە هەفتەی 2ی ئابدا نزیکەی 120 مەدەنی بێچەکیان لە دوو گوندی ئاشووریدا کوشت (بەهۆی ئەوەی زۆربەی کۆمەڵکوژییەکە لە 7ی ئابدا ڕوویدا). پاشان لە 11ی ئاب، سیدقی سەرکردایەتی هێزێکی چەکداری قورسی کرد بۆ ئەو ناوچەیەی کە ئەوکاتە یەکێک بوو لە ناوچە ئاشوورییەکانی ئێراق کە زۆرترین دانیشتووانی تێدابوو، ناحیەی سیمێلێ.

دانیشتوانی ئاشووری قەزای سیمێلێ بەبێ جیاوازی کۆمەڵکوژ کران، لەنێویاندا، ژن و پیاو و منداڵ. تەنها لە ژوورێکدا 81 ئاشووری لە هۆزی باز کۆمەڵکوژ کران. سەرکردە ئاینییەکان ئامانجی سەرەکی بوون؛ لە کاتی کۆمەڵکوژیەکەدا هەشت قەشە ئاشوورییەکان کوژراون، کە یەکێکیان سەربڕدراوە و یەکێکی دیکەشیان بە زیندووی سووتێنراوە. کچە گەنجەکان دەستدرێژی دەکرایە سەر (هەندێکیان تەنها منداڵن) و ژنانیش پێشێلکارییان دەکرد و وایان لێدەکرا بە ڕووتی لەبەردەم فەرماندەکانی سوپادا ڕێپێوان بکەن. گەڕانەوە بۆ شاری دۆحە، 600 هاووڵاتی مەدەنی ئاشووری بێ چەک لەلایەن پیاوەکانی سدقیەوە کوژران. لە کۆتاییدا نزیکەی 65 گوندی ئاشووری لە ناحیەی موسڵ و دۆحوک کرانە ئامانج. هەڵمەتە سەرەکییەکە تا 16ی ئاب بەردەوام بوو، بەڵام تا کۆتایی مانگەکە هێرشی توندوتیژی بێ ئیستفزازی بۆ سەر ئاشوورییەکان دەکرا. دوای بانگەشەی بانگەشە، بەکر سیدقی بانگهێشتی بەغداد کرا بۆ گردبوونەوەیەکی “سەرکەوتن”. هەڵمەتی تیرۆر لە ئەنجامدا یەک لەسەر سێی دانیشتوانی ئاشووری ئێراق بەرەو سوریا هەڵهاتن.

“کودەتای بەکر سدقی”

سدقی و کودەتای سەربازی27/تشرینی دووەمی 1936 لەکاتێکدا پلە سەربازیەکەی فەریق بوو و قائیدی فرقەی دووی سوپای ئێراق بوو بەکر سدقی کودەتایەکی سەربازی لەدژی کابینەی حکومەتەکەی یاسین هاشمی کرد و تێیدا مۆڵەتێکی 3 کاتژمێری بۆ پادشای ئێراق دیاریکرد بۆ ئەوەی حکومەتەکەی هەڵوەشێنێتەوە، حکومەت سلێمان یاداشتی هەردوو جەنەراڵی سەربازی “بەکر سدقی و عەبدولەتیف نوری” دایە دەست “رۆستەم حەیدەر” سەرۆکی دیوانی پادشایەتی ئێراق. لە میانی کودەتاکەدا “جەعفەر عەسکەری” کە وەزیری بەرگری بوو، هەوڵیدا کودەتاکە بوەستێنێت، بۆ ئەمەش بەکر سدقی داوای چاوپێکەوتنی لێکرد و شوێنێکیان دیاریکرد، بەڵام لەگەڵ هاتنی جەعفەر عەسکەری بە بڕیاری بەکرسدقی وەزیری بەرگری کوژرا. تا دەهات ئاستی کودەتاکە زیاتر دەبوو و هێزی زیاتریش دەهێندرا بۆ بەغداد بەهۆیەوە مەلیک فەیسەڵ پادشای ئێراق ناچار بوو لە رۆژی 29/تشرینی یەکەم لەوتارێکدا حکمەت سلێمان کاندیدی کودەتاچیەکانی بۆ پێکهێنانی کابینەی حکومەت راسپارد، کابینەیەک بەتەواوەتی رەنگدانەوەی خواستی کودەتاچیەکان بوو، بەهیچ شێوەیەک خواست و ئیرادەی دیوانی پادشایەتی پێوە دیار نەبوو، لەو کودەتا سەربازیەدا بەکر سدقی بووە سەرۆکی ئەرکانی سوپا لە شوێنی تەها هاشمی، بەهۆی سەرکەوتنی کودەتاکەی بەکر سدقیەوە هەریەک لە یاسین هاشمی و رەشید عالی گەیلانی و نوری سەعید بەهاوکاری باڵیۆزخانەی بەریتانیا، لە ئێراق هەڵهاتن.

ئەگەرچی سدقی نەیویست ببێت بە سەرۆک وەزیران بەڵام حاکمی یەکەم و کۆتایی ئێراق بوو، زۆرینەی بڕیارە سیاسییەکان لەلایەن ئەوەوە دەردەچوون و، لیستێکی بۆ هەڵبژاردنی ئەنجومەنی نوێنەران دروستکرد و زۆرینەی کاندیدەکانیش لایەنگری خۆی بوو، هەڵبژاردن 20ی شوباتی 1937 بەرێوەچوو و ئەنجامی هەڵبژاردنەکە بەوشێوەیە بوو کەلەلایەن بەکر سدقیەوە پلانی بۆ دانرابوو، بۆ ئەوەی شەرعیەت بدات بە دەسەڵاتی نوێی ئێراق.

“بەکر سدقی و ئینگلیز”

بەکر سدقی لەسەرەتادا پەیوەندیەکی باش و بەهێزی لەگەڵ بەریتانییەکان هەبووە، لەچەند بەڵگەنامەیەکدا هاتووە کە ئینگلیزەکان چەند جارێک سدقیان بەکارهێناوە، بەڵام دواتر بەهۆی ئەوەی ئینگلیزەکان ڤیزە نادەن بە بەکر سدقی پەیوەندیەکانیان تێکدەچێت.

کوژرانی بەکر سدقی:- سدقی بڕیار دەدات بچێت بۆ تورکیا بۆ ئامادەبوون لە نمایشێکی سەربازی کە بڕیار بوو لە 18ی ئابی 19 بەرێوەبچێت، وەک لەسەرچاوە مێژوویەکاندا هاتووە ئینگلیزەکان بڕیاریاندا لەرێگەی تورکیا بیکوژن، سدقی لە 9ی ئاب بەفرۆکەیەک بەغدای بەرەو موسڵ بەجێهێشت، بڕیاربوو لە موسڵەوە بە شەمەندەفەر بچێت بۆ تورکیا، بەڵام دوای ئەوەی هەستی کرد پلانگێریەک لە دژی هەیە بڕیارەکەی گۆڕی و بڕیاریدا بەفرۆکە بچێت بۆ تورکیا، رۆژی 11ی ئاب سدقی چوو بۆ فرۆکەخانە لە باخچەی فرۆکەخانە لەگەڵ “عەقید محەمەد عەلی” جەواد و موقەدەمی فرۆکەوان موسا عەلی دانیشتبوو، نائب عەریف عەبدوڵا تەلەعفەری بەرەوڕوویان چوو بۆ ئەوەی ساردەمەنیان پێشکەش بکات و دەمانچەیەکی لەژێر جلەکانیدا شاردبۆوە، کاتێک لە بەکر سدقی نزیک بۆوە تەقەی لێکرد و بەکر سدقی و محەمەد عەلی جەواد فەرماندەی هێزی ئاسمانی عێراقی کوژران، و بکوژەکەش دوای دەستگیرکردنی دانی بەوەدانا کە لەلایەن محمود هندیەوە راسپێردراوە بۆ کوشتنی بەکر سدقی و دواتریش ئەو ئەفسەرە دیارنەما. باس لەوە دەکرێت کە ئەفسەری هەواڵگری بەریتانی لە موسڵ پلاندارێژەری پرۆسەکە بووە، سەرلەبەیانی رۆژی 12ی ئاب تەرمی بەکر سدقی و هاورێکەی گواسترانەوە بۆ بەغداد و لە ڕێورەسمێکی فەرمیدا بە بەشداری وزیرەکانی حکومەت و گەورە ئەفسەران و پەرلەمانتاران و باڵیۆزی وڵاتان لەگۆڕستانی باب الاعزەمیە بەخاکسپێردرا، دوای کوژرانی بەکر سدقی جەنەراڵ عەبدوللەتیف نوری جێگەی گرتەوە.

سدقی پێشەنگی کودەتابەرای بەشێک لە مێژوونوسان بەکر سدقی دەرگای یەکەم بەشداری سوپای لە پرۆسەی سیاسی کردەوە، بە واتایەکی تر بووە پێشەنگی یەکەم کودەتای سەربازی بۆ گۆڕینی دەسەڵاتی سیاسی و دوای ئەویش لە ئێراق و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست چەندین کودەتای سەربازی تر ئەنجامدران، و تا بەئەمرۆش دەگات سوپا رۆڵی لە بەڕێوەبردنی وڵاتانی ناوچەکەدا هەیە.

هۆکاری هەڵگیرسانی کودەتا:- لە پاش کۆچی دوایی مەلیک فەیسەڵی یەکەم، دەسەڵات و حوکومڕانی ئێراق ناجێگیر بوو، هەروەها بۆشاییەک لە ڕابەرایەتی و بەڕێوەبردنی وڵات دروستببوو، مەلیک غازی کە لە دوای ئەو دەسەڵاتی گرتەدەست بە جۆرێک لاواز و بێهێز بوو کە لە نێوان ساڵانی 1933 بۆ 1936 شەش وەزارەت لە عێراق پێکهێنران، کۆتا دانەیان پێکهێنانی حکومەتەکەی یاسین هاشمی بوو کە 18 مانگی خایاند و لەلایەن بەکر سدقیەوە کۆتایی پێهێنرا.

دەرئەنجامی کودەتا:- لە پاش هەڕەشەکانی بەکرسدقی بۆ ڕووبەڕووبوونەوەی سەربازی لە بەغداد، لەسێدارەدانی “جەعفەر عەسکەری” لەلایەن بەکر سدقییەوە کە دامەزرێنەری سووپای ئێراقی و وەزیری بەرگری ئەو کاتە بوو، هەروەها بە یارمەتی نەیاران و خیانەتکارانی حکومەت، یاسین هاشمی بە ناچاری دەستی لەکارکێشایەوە، “حیکمەت سلێمان” وەکوو سەرۆکی حکومەت دیاریکرا و بەکر سدقی بووە سەرۆک ئەرکانی سووپا و دەسەڵاتی فراوان بوو، “مەلیک غازی” کە ئەوکاتە پاشای ئێراق بوو بە هەموو بڕیاڕەکان ڕازی بوو، ماوەی دەسەڵاتی حکومەتەکەی حیکمەت سلێمان کە لە ئەنجامی کودەتاکە دروستبوو ساڵێکی خایاند، لە ساڵی 1937 بەکر سدقی لە شاری مووسڵ تیرۆر کرا و حیکمەت سلێمان دەستی لەکارکێشایەوە و بۆ ماوەی پێنج ساڵ زیندانی کرا..

لیستی سەرچاوەکان:-
1- David McDowall, A modern history of the Kurds, I.B.Tauris, 2000, ISBN 978-1-85043-416-0, p. 289.
2- Denise Natali, The Kurds and The State: Evolving National Identity in Iraq, Turkey, and Iran, Syracuse University Press, 2005, ISBN
3- Edmund Ghareeb, Beth Dougherty, Historical Dictionary of Iraq, Scarecrow Press, 2004, ISBN 978-0-8108-4330-1, p. 224.
4- Liora Lukitz, Iraq: The Search for National Identity, Routledge, 1995, ISBN 978-0-7146-4550-6, p. 86.
5- https://www.britannica.com/biography/Bakr-Sidqi [1]

تێبینی: ئەم بابەتە بە ڕێنووسی سەرچاوەی ئاماژە پێکراو نووسراوە، کوردیپێدیا هیچ دەستکارییەکی نەکردووە!