لە #پەیمانی لۆزان# دا، ئازادیی و سەربەخۆیی کوردان خرایە ژێر پێ، سەد ساڵ بەسەر پەیمانەکە تێپەڕیووە، بەڵام ئەمڕۆ لە شامی پایتەختی سووریا، دەوڵەتی تورک دیسان دەیەوێت خەون و ئارەزووی کوردان بۆ ئازادیی و سەربەخۆیی بە دەستی عیسمەت ئینۆنۆکان بەتاڵ بکاتەوە! پێش 100 ساڵ ئینۆنۆ و حەسەن خەیری خەونەکانی کوردانیان بەتاڵ کردەوە، ئایا ئەمڕۆ کێ درێژە بەو خیانەتە دەدات؟

لە ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستدا بەخێرایی گۆڕانکاری سیاسیی و سەربازیی ڕوو دەدەن، جارێکی دیکە مێژوویەکی نوێ دەنووسرێت و نەخشەیەکی نوێ دەکێشرێت، بەتایبەت دوای غەزە و لوبنان، ئێستاش گۆڕانکارییەکان گەیشتووەتە شام، لەناو هەموو ئەم گۆڕانکارییانەدا، کوردان جارێکی دیکە بابەتی سەرەکی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاستن گەلی کورد بۆ پاراستنی دەسکەوتەکانیان خەباتێکی بێ وێنەیان دەستپێ کردووە، ئەمڕۆ چاوی هەموو کوردان لە ڕۆژاوای کوردستانە، لەگەڵ هەلێکی نوێدا، مەترسییەکی گەورەش لەسەر کوردان هەیە، جارێکی دیکە مەترسی دووبارەبوونەوەی پەیمانی لۆزان هەیە.

ئەگەر جارێکی دیکە بگەڕێینەوە مێژوو، دەبینین کە ئەمڕۆ لە ڕۆژاوای کوردستان، دەوڵەتی تورک دیسان دەیەوێت بە دەستی کوردان، خەون و ئارەزووەکانی 100 ساڵی داهاتوو بەتاڵ بکاتەوە.

=KTML_Bold=پەیمانی لۆزان=KTML_End=
لە 24ی تەمووزی ساڵی 1923، پەیمانی لۆزان لەنێوان بەریتانیا، فەڕەنسا، ژاپۆن، یۆنان، ڕۆمانیا، سربیا، کرواتیا، تورکیا، سلۆڤینیا، ئیتاڵیا، بولگاریا، پۆرتوگال، بەلجیکا، یوگۆسلاڤیا واژۆ کرا، لە پەیمانی لۆزاندا، خاکی کوردستان بەسەر تورکیا، ئێران، ئێراق و سووریادا دابەش کرا و پەیمانی سیڤەر کە مافەکانی گەلی کوردی تیادا پەسەند کرابوو، هەڵوەشاندەوە.

بە هەڵوەشاندنەوەی پەیمانی سیڤەر و واژۆکردنی پەیمانی لۆزان، عیسمەت ئینۆنۆ و حەسەن خەیری کە دوو کوردی باکووری کوردستان بوون، ڕۆڵێکی گەورەیان لە پەیمانی لۆزاندا گێڕا و بەبێ وچان بۆ سەپاندنی داواکانی دوژمن بەسەر گەلەکەیاندا کاریان کرد.

=KTML_Bold=عیسمەت ئینۆنۆ و خیانەتەکەی=KTML_End=
عیسمەت ئینۆنۆ کوردێک بوو لە خێزانێکی ناسراوی شاری بەدلیس لە باکووری کوردستان. ئەو یەکێک بوو لە سیمبولەکانی بزووتنەوەی نەتەوەیی تورک، ئەوەی لێرەدا سەیرە ئەوەیە کە ئینۆنۆ لەناو تورکە نەتەوەپەرستەکان وەک یەکێک لە پێشانگەنی بیری نەتەوەیی دادەنرا، چونکە هەوڵی دامەزراندنی دەوڵەتێکی نەتەوەیی تورکی دا وەک ئەتاتورک.

ئەوەی وای کرد عیسمەت ئینۆنۆ لەناو گەلی تورکی نەتەوەپەرستدا خۆشەویست بێت و لەبەرچاویان شیرین بێت، ئەوە بوو کە پیلان و بەرنامەکانی بۆ تواندنەوەی کەلتوور، زمان و ناسنامەی نەتەوەیی گەلی کورد و گەلەکانی دیکە لەناو سنوورەکانی تورکیا داڕشت و تاکوو دەیتوانی جێبەجێی دەکرد.

عیسمەت ئینۆنۆ، ئەندازیاری هەڵوەشاندنەوە و لەناوبردنی پەیمانی سیڤەر بوو کە تیایدا بڕیاری فەرمی دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستان درابوو، سەرکەوتنی هەوڵەکانی ئینۆنۆ دژ بە گەلەکەی لەو کاتەدا دەستی پێ کرد کە سەرۆکایەتی شاندی نوێنەرایەتی دەوڵەتی نەتەوەیی تورکی لە پەیمانی لۆزاندا دەکرد، ئامانجی پەیمانی لۆزان هەڵوەشاندنەوە و بەتاڵکردنەوەی ناوەرۆکی پەیمانی سیڤەر بوو.

لە سەرەتای کۆبوونەوەی پەیمانی لۆزاندا، وڵاتانی ئەوروپا داوای مافی کوردانیان لە حکومەتی نوێی تورکیاوە کرد، بەرپرسانی تورک لە وەڵامدا بە ئەوروپییەکانیان وت، تورکیا تەنیا وڵاتی تورک نییە، بەڵکوو وڵاتی تورک و کوردەکانیشە، هەردوو گەل بڕیاریان داوە پێکەوە بژین، بەڵام بەرپرسانی ئەوروپی باوەڕیان بەم قسانەی بەرپرسانی تورک نەکرد و ئینۆنۆ نەیتوانی شاندەکانی وڵاتانی بەشدار لە پەیمان ڕازی بکات، لەبەر ئەوە بەپەلە گەڕایەوە تورکیا و داوای لە ئەتاتورک کرد کەسێک ئامادە بکات وەک نوێنەری کوردان لە کۆبوونەوەی پەیمانی لۆزاندا پێناسە بکرێت.

لەم کاتەدا ئینۆنۆ بۆ ئەتاتورک حەسەن خەیری پێشنیار کرد و پێی وت: حەسەن خەیری دەتوانێت لەوێ لە بەرژەوەندییەکانی تورکیادا نوێنەرایەتی کوردان بکات، هەروەها دڵخوازی کوردان بۆ مانەوە لەگەڵ تورکیا پیشان دەدات. (لێرەوە ئەرک و ڕۆڵی خیانەتی حەسەن خەیری دەستی پێ کرد).

=KTML_Bold=حەسەن خەیری=KTML_End=
ئەتاتورک بانگی حەسەن خەیری دەکات و داوای لێ دەکات جلوبەرگی کوردی لەبەر بکات و پێکەوە بچنە پەڕڵەمانی تورکیاوە، بۆ ئەوەی ڕۆژنامەنووس و شاندەکانی وڵاتانی دیکە بڵێن کە حکومەتی تورکیا نەتەوەی کورد، جلوبەرگی نەتەوەیی، زمان و کەلتووری کوردیان پەسەند کردووە.

چەندین جار هاوژینی حەسەن خەیری داوای لێ دەکات ئەمە نەکات و خیانەت لە گەلەکەی نەکات، بەڵام حەسەن خەیری گوێ نادات هاوژینەکەی و چەندین جار بە جلوبەرگی کوردییەوە دەچێتە پەڕڵەمان و دەڵێت “کوردەکان ناخوازن لە تورکیا جیا بن.”

پاشان ئەتاتورک داوا لە حەسەن خەیری دەکات تەلەگرافێک بە هەمان شێوە بۆ لۆزان بنێرێت، حەسەن خەیری تەلەگرافێک دەنێرێت، بەرپرسانی ئەوروپی بەپێی ئەو تەلەگرافە واژۆ دەکەن، بەمەش، بە دەستی دوو کوردی خۆفرۆش و خیانەتکار بە گەل و وڵاتەکەیان، خەونی چەندین سەدەی سەربەخۆیی کوردستان لەناو دەبرێت.

=KTML_Bold=پەیماننامە پەسەند دەکرێت=KTML_End=
پاش ئەوەی پەیمانی لۆزان واژۆ کرا، بە فەرمانی ئەتاتورک حەسەن خەیری دەستگیر دەکرێت و دەنێردرێتە دادگای سەربەخۆیی، لە دادگادا حەسەن خەیری بە جیاییخوازیی و لەبەرکردنی جلوبەرگی کوردی تاوانبار دەکرێت، هەرچەندە حەسەن خەیری دەڵێت: من ئەم کارەم بە داواکاری ئێوە و بۆ ڕێگرتن لە سەربەخۆیی کوردان کرد و تەلەگرافم بۆ لۆزان نارد و پەیمانی سیڤەرم هەڵوەشاند، بەڵام دەستەی دادگا پێی دەڵێن “ئێمە دەزانین ڕێت لە سەربەخۆیی کوردان گرت، بەڵام لەبەرکردنی جلوبەرگی کوردی لەناو پەڕڵەماندا یاسایی نییە.” لەبەر ئەمە دادگا حوکمی لەسێدارەدان بۆ حەسەن خەیری دەردەکات.

کاتێک حەسەن خەیری دەبەنە بەردەم دارەکە بۆ ئەوەی دوا قسەی خۆی بکات، دەڵێت: “وەسییەت دەکەم گڵکۆم لەسەر ڕێگەی کوردان دابنێن، با هەر کوردێک لەو ڕێگەیەدا تێپەڕ دەبێت، تف لە گڵکۆم بکات.”

=KTML_Bold=ئایا ئەمڕۆ هەمان لۆزان دووبارە دەبێتەوە؟=KTML_End=
پاش ئەوەی دەستەی تەحریری شام، حەڵەبی گرت و لە 7ی کانوونی یەکەمدا پایتەختی سووریا شامیشی کۆنترۆڵ کرد، بە گرتنی شام، کۆتایی بە دەسەڵاتی ڕژێمی بەشار ئەسەد هات.

لە سەرەتای کۆبوونەوەی پەیمانی لۆزاندا، وڵاتانی ئەوروپا پرسیاری داواکانی کوردانیان لە حکومەتی نوێی تورکیاوە کرد، ئەمڕۆش هەمان مێژوو دووبارە دەبێتەوە، زۆرێک لە دۆستانی کورد و وڵاتانی ئەوروپی داوا لە کوردان دەکەن یەکگرتوو بن و بە نوێنەرایەتییەک بچنە شام.

بەڵام دەوڵەتی تورک بە هەموو هێزی خۆی دژی گەلی کورد کەوتووەتە جووڵە، هەوڵ دەدات بە دەستی کوردان جارێکی دیکە کورد بێ پێگە بکات و 100 ساڵی دیکەش کورد ون بکات، دەوڵەتی تورک بۆ ئەوەی کورد لە پڕۆسە سیاسییە نوێیەکەی سووریادا جێگایان نەبێت، هەوڵ دەدات لە ڕێگەی کۆمەڵێک کوردەوە دیسان خۆیان وەک نوێنەرانی کورد پێناسە بکەن.

گەلی کورد لە سەرانسەری وڵات و ئەوروپادا لە هەموو پارتە کوردییەکان داوا دەکەن کە یەکگرتوو بن و لە شام نوێنەرایەتی کوردان بکەن، بەڵام ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەوەیە کە جارێکی دیکە پەدەکە وەک عیسمەت ئینۆنۆ و حەسەن خەیری خۆی خستووەتە پاڵ دەوڵەتی داگیرکەری تورک.

پاش ڕووخانی ڕژێمی ئەسەد، لەجیاتی ئەوەی پەدەکە یارمەتیی ڕۆژاوای کوردستان بکات، دەروازەی فیشخابووری لە ڕۆژاوای کوردستان داخستووە و ڕێگە نادات هاوکارییە کۆکراوەکان بگاتە ڕۆژاوای کوردستان، لە لایەکی دیکەوە ئەنجوومەنی نیشتمانیی کوردی سووریا-ئەنەکەسە، کە لەژێر دەسەڵاتی پەدەکە و دەوڵەتی تورکدایە، تا ئێستاش لەگەڵ ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی باکوور و ڕۆژهەڵاتی سووریا ڕێک نەکەوتووە.

ئەم هەوڵ و کردارانەی پەدەکە و ئەنەکەسە تەنیا ئەم پرسیارە دەخەنە بیری مرۆڤ: ئایا لە شام جارێکی دیکە بە دەستی کۆمەڵێک کورد پەیمانی لۆزان دووبارە دەبێتەوە یان کوردەکان یەکگرتوویی خۆیان درووست دەکەن و دەتوانن پێگەیەک بۆ ڕۆژاوای کوردستان بەدەست بهێنن؟

ئایا پەدەکە و ئەنەکەسە، بەرهەمی حەسەن خەیری و عیسمەت ئینۆنۆ دەپارێزن یان وانەیەک لە مێژوو وەردەگرن و بۆ داواکانی کوردان دەستی یەکگرتوویی دەگرن؟

بۆ وەڵامی ئەم پرسیارانە، ئەمڕۆ یان سبەینێ ڕوون دەبێتەوە، ئەمڕۆ چاوی هەموو کوردان لە ڕۆژاوای کوردستانە، دەرفەتەکەی ئەمڕۆ جارێکی دیکە بە دەستی کوردان ناکەوێت یان کوردەکان 100 ساڵی دیکە خۆیان لەدەست دەدەن یان ئازادیی خۆیان دەستەبەر دەکەن. [1]