ناونیشانی بابەت: شا گاندایش (1595-1579پ.ز)؛ شای دەوڵەتی #کاشی# (کردۆنیاش)
ئامادەکردنی: #چۆمان حەمە تەقێدین#
نەتەوەی کاشی یەکێکە لەو نەتەوانەی که نەتەوەی کوردی ئێستای لێ کەوتووەتەوە واتا (کاشییەکان کۆمەڵێکی دێرینی #کوردستان#ی بوون) و ئەم نەتەوە دێرینە له سنووری پارێزگای #کرماشان# و پارێزگای #ئیلام# و بەشی باکووری هەرێمی #لوڕستان# لە #ڕۆژهەڵاتی کوردستان#، چەقی وڵاتی زاگرۆسی کۆن (کوردستان)ی ئێستە ژیاون. کاشییەکان نەتەوەیەکی زۆر پێشکەوتوو بوون لە هەموو بوارە زانستییەکانی ئەو سەردەمه و هەروەها فەرمانڕەواییان فەرمانڕەواییەکی دیموکراسی بووە لە کوردستان و ئێراق و ناوچەکەدا و یەکەم نەتەوه بوون لەو سەردەمەدا کە گالیسکە (ئەسپ و عەرەبانە)یان داهێناوە و ئەم داهێنانەش لە ڕووی هێز و دەسەڵاتەوە یارمەتیی دان به خێرایی له ناوچەکەدا بڵاو بنەوە.
نەتەوەی کاشییەکان لە ساڵی (1861پ.ز) توانییان دەوڵەتێک دابمەزرێنن، بەڵام بەداخەوە نەزانراوە ناوی شای دامەزرێنەر کێ بووە، هەروەها لە ساڵانی (1861-1595پ.ز) کە دەکاتە نزیکی (266) ساڵ بە تەنیا لە ناوچەی کوردستان واتا له سنووری پارێزگای کرماشان و پارێزگای ئیلام و بەشی باکووری هەرێمی لوڕستان لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان فەرمانڕەواییان کردووە، که لەو ماوەیەدا نزیکی (15) یان نزیکەی شا (16) شا فەرمانڕەواییان کردووە و شاری (کرماشان)ی ناوەندی پارێزگای کرماشانی ئێستە پایتەختی دەوڵەتەکەیان بووە، که هەر له سەرەتاکانی دامەزراندنی ئەم دەوڵەته دێرینە کوردستانییەوە، بە بەردەوامی لە شەڕ و پێکدادان و ملمڵانێی سەربازیدا بوون، لەگەڵ دوژمنه دێرینەکەی دەوڵەت و ئیمپراتۆریاکانی کوردانی دێرین لەو سەردەمەدا که ئەوەیش دەوڵەتی بابلیی یەکەم بووە. دەوڵەتی بابلیی یەکەم وەکوو دەوڵەتی ئاشوورییەکان پەتایەک بوو بەسەر شان و ملی نەتەوەکانی ناوچەکەوه، لەوانە ئیلامییەکان، #ئورارتووییەکان#، #لولوییەکان#، #وتییەکان#، #مانناییەکان#، #میتانی#یەکان، حیسییەکان (هیتییەکان) و نەتەوەکانن تر که ئەوانە کۆمەڵە گەلێکی دێرینی کوردستانی بوون و نەتەوەی کوردی ئێستایان لێ کەوتووەتەوە.
شا گاندایش (1595-1579پ.ز) یەکێک بووە له پادشا ناودارەکانی دەوڵەتی کاشییەکان و تاوەکوو ئێستا دیار نییە لە چ ساڵێکی سەدەی نۆزدەی پێش زاییندا لەدایک بووه لە شاری کرماشان ناوەندی پارێزگای کرماشانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان کە پایتەختی دەوڵەتی کاشییەکان بووە و ئەم شایە لەسەر شێوازی ئەو سەردەمە پەروەردە کراوە، تاوەکوو سەربازێکی قارەمان و ئازای لێ هەڵکەوتووە و له دوای کۆچی دوایی شای (15)هەمین، یان شای (16)هەمینی باوکی لە ساڵی (1595پ.ز) بووە شای شانزدەهەمین، یان شای حەڤدەیەمینی دەوڵەتی کاشییەکان و هەر یەکسەر کەوتە چاکسازی و نوێکردنەوەی سیستەمی دەسەڵات و دەوڵەت و دووبارە دەستی کردووە بە ڕێکخستنەوەی هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان و بیری لە کۆتاییهێنانی دەوڵەتی بابلیی یەکەم دەکردووە و هەندێک سەرچاوەی تر دەڵێن شا گاندایش لە ساڵی (1749پ.ز) بووە بە شای دەوڵەتی کاشییەکان و لە هەمان ساڵدا هێرشی کردووەتە سەر دەوڵەتی بابلیی یەکەم و کۆتایی پێ هێناوە، بەڵام لە ڕاستییدا لە ساڵی (1595پ.ز) بووە شای شانزدەهەمین، یان شای حەڤدەیەمینی دەوڵەتی کاشییەکان و دوای ئەوەی کەوتە چاکسازی و نوێکردنەوەی سیستەمی دەسەڵات و دەوڵەت و دووبارە ڕێکخستنەوەی هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان و ساڵێک بەر لەوەی دەسەڵاتی دەوڵەتی کاشییەکان بگرێتە دەست، واتا لە ساڵی (1596پ.ز)دا به فەرماندەی شا موورشیلی یەکەم (1620-1590پ.ز) نۆیەم شای دەوڵەتی هیتی (حیسی)یەکان هێزەکانی سوپای دەوڵەتی هیتی (حیسی)یەکان هێرشیان کردەسەر دەوڵەتی بابلیی یەکەم له باشووری وڵاتی ئێراقی ئێستە، که ئەو هێرشە لە ڕێگای هەرێمی باشووری کوردستانی ئێستاوە بوو، که توانییان شاری بابلی پایتەختی دەوڵەتی بابلیی یەکەم و ناوەندی پارێزگای بابلی ئێستە داگیری بکەن، بەڵام دواتر لێی کشانەوە بۆ وڵاتەکەی خۆیان، چونکه نەیان ویست فەرمانڕەوایی دەوڵەتی بابلیی یەکەم بکەن، واتا بۆ ماوەی یەک ساڵ لەوێ مانەوە و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) ئەو دەرفەتی بۆ هەڵکەوت و لاوازی دەوڵەتی بابلیی یەکەمیان بە هەل زانی و هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان بە سەرکردایەتیی شا گاندایش (1595-1579پ.ز) که توانیبووی یەکێتییەک لەنێوان نەتەوەکانی زاگرۆس (کوردستان) درووست بکات، واتا توانیی یەکێتییەک لەگەڵ هەر دوو نەتەوەی وتییەکان و نەتەوەی لۆلۆییەکان درووست بکات و سوپایەکی تۆکمەی درووستکرد، لێیان و به و هێزەوە هێرشیان کردە سەر دەوڵەتی بابلیی یەکەم و داگیریان کرد لە ساڵی (1595پ.ز)دا، بەمەش توانرا هەموو موڵکەکانی دەوڵەتی بابلیی یەکەمیان دەست بەسەردا گرت و خودی شا شمسووديتانا (1625-1595پ.ز) یانزدەهەمین و دوایین شای دەوڵەتی بابلیی یەکەم لە ئەنجام شەڕی نێوان هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان و هێزەکانی سوپای دەوڵەتی بابلیی یەکەم کوژرا و بە کوژرانی شا شمسووديتانا ( 1625-1595پ.ز) کۆتایی هات بە دەوڵەتی بابلیی یەکەم و بەوەش تەواوی دەوڵەتەکە بووە بەشێک لە قەڵەمڕەوی دەوڵەتی کاشییەکان و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) شای دەوڵەتی بابلیی یەکەم و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) دوای ئەوەی ئامانجەکەی بەدی هێنا، کەوتە ئاوەدانکردنەوەی وڵاتی بابل، چونکە بەهۆی جەنگەوە زیانی بەر کەوتبوو و بەرەو پێشی برد و بازرگانی پێش خست و بە کۆنترۆڵکردنی دەوڵەتی بابلیی یەکەم لەلایەن هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان سەردەمێکی نوێ لەو وڵاتە دەستی پێ کرد بە ناوی دەوڵەتی (#کاردۆنیاش#)، کە بەشی یەکەمی کە وشەی کاردۆیە لە ناوی نەتەوەی کاشییەکان وەرگیراوە و بە واتای وڵاتی ملکەچبوون دێت و بەشی دووەمی کە وشەی نیاشە لە ناوی خواوەند (دۆنیاش) وەرگیراوە کە بە واتای خواوەندی زەوی دێت، بەوەش مانای ناوی (کاردۆنیاش) بە واتای (وڵاتی ملکەچ بوون بۆ خواوەندی زەوی) و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) ناوی لە خۆی نا شای هەر چوار لا، واتا شای وڵاتەکانی بە ناوی (سومێر، ئەکاد، بابل، کاشی) و دووبارە وڵاتی ئاوەدان کردەوە و ئاساییش و ئارامیی بەرقەرار کرد و بازرگانیی پێش خست و هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کردۆنیاش کە ناوە تازەکەی دەوڵەتی کاشییەکان بوو دووبارە پڕچەک کرد بە تازەترین چەک و جبەخانەی ئەو سەردەمە و ڕێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) یەک خستەوە و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) خۆی بە شوێنگرەوەی شاکانی دەوڵەتی بابلیی یەکەم داناوە و بێجگە لە پەرستنی خواوەندەکانی نەتەوەکەی، خواوەندەکانی بابلییەکانی بەپیرۆز سەیر کردووە و پەرستوونی، کە ئەوەش لە ئەنجامی کنە و پشکنین دەرکەوتووە و شا گاندایش (1595-1579پ.ز) بۆ ماوەی (16) ساڵ فەرمانڕەوایی دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) کردووە و دوای مردنی شا گاندایش (1595-1579پ.ز) کوڕەکەی بە ناوی شا ئاگۆمی یەکەم (1579-1561پ.ز) دەسەڵاتی دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) گرتە دەست و دوای ئەوەیش واتا پاش شا ئاگۆمی یەکەم (1579-1561پ.ز)، نزیکەی (34) شا فەرمانڕەوایی دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) کردووە تاوەکوو ساڵی (1171پ.ز) و ماوەی دەسەڵاتداریەتیی دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) له وڵاتی ئێراقی ئێستە نزیکی (424) ساڵ بووە، واتا ماوەی (424) ساڵ ئێراقیان له ژێر دەسەڵاتدا بووە که له نێوان ساڵانی ( 1595-1171پ.ز) بووه و دوایین و سی و حەوتەمین شای دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) ناوی شا ئەنلیل نادن (1172-1171پ.ز) بووە و کاتێک هێزەکانی سوپای دەوڵەتی ئیلامییەکان (ئیلامییەکان کۆمەڵێکی دێرینی کوردستانی بوون) هێرشیان کردووە بۆ سەر وڵاتی بابل کرد و داگیریان کرد و ئەوە بوو دەسەڵاتداریەتیی دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) لە وڵاتی ئێراقی ئێستە کۆتایی هات له ساڵی (1171پ.ز)دا و هێزەکانی سوپای دەوڵەتی کاشییەکان (کاردۆنیاش) بەرەو قووڵایی خاکی کوردستان گەڕانەوە.
$سەرچاوەکان:$
1- ئیسحان نووری پاشا: مێژووی ڕەگ و ڕەچەڵەکی کورد-وە: حەمه کەریم عارف-سلێمانی1998ز
2- ڕەشید شێخ عەبدوڵڕەحمان: مێژووی زاگرۆس-هەولێر2001ز.
3- خەسره و گۆران: کوردستان له مێژوو دا چاخە کۆنەکان (100هەزار ساڵ پ.ز- 400ی زایین)-وە: ئاسۆ کەریم-هەولێر2001ز.
4- د. کەیوان ئازاد ئەنوەر: کورد له چەند تۆمارێکی مێژوویی دا-سلێمانی2004ز.
5- ساڵح قەفتان: مێژووی گەلی کورد له کۆنەوە تا ئەمڕۆ-سلێمانی2004ز.
6- شوکروڵڵای بابان: مێژووی کورد و کوردستان-سلێمانی2005ز.
7- یاسین صابر صاڵح: ئینسایکلۆپیدیای گشتی -سلێمانی2005ز.
8- قادر ئەحمەدی: کورد و مێژوو-سلێمانی2005ز.
9- مەنسوور مەخدوم: گرنگی کورد و کوردستان له قۆناغە مێژووییەکان ئێران-وە: ڕەفعەت مورادی-هەولێر2005ز.
10- میر نەسیر خان ئەحمەد زەیی بەلوچ: مێژووی بەلوچ و بەلوچستان-بەرگی یەکەم-وە: هیوا مەحمەد زەندی-هەولێر2005ز.
11- محەممەد ئەمین زەکی: خولاسەیەکی تەئریخی کورد و کوردستان له زۆر قەدیمەوە تا دەوری ئەمڕۆ-ئامادەکردنی: ڕەفیق ساڵح-هەولێر2006ز.
12- د. کەیوان ئازاد ئەنوەر: چەردەیەک له مێژووی کورد-سلێمانی2006ز.
13- محەمەد مەردۆخی کوردستانی: مێژووی کورد و کوردستان-وە: عەبدولکەریم محەمەد سەعید-هەولێر2007ز.
14- حەسەن ئەڕفەع: کوردەکان- وە: حەمید گەوهەری-هەولێر2007ز.
15- کەمال بورکای: کورد و کوردستان له سەردەمی باستانەوە تا کۆتایی جەنگی جیهانی یەکەم- وە: عەلی فەتعی-هەولێر2008ز.
16- عەبدوڵڵا قەرەداغی (مەلا عەلی): کورد لە سەرچاوه مێژووییەکاندا-سلێمانی2008ز.
17- شاخەوان فایەق ئەلیاسی: نەتەوه کۆنەکانی کوردستان-هەولێر2008ز.
18- سەید کەمال ئیبراهیمی: کوردستان پێش ڕووخانی نەینەوا-سلێمانی2008ز.
19- د. جەماڵ ڕەشید ئەحمەد و د . فەوزی ڕەشید: مێژووی کۆنی کورد-وە: ملکۆ کەلاری-سلێمانی2011ز.
20- د. فەرهاد پیرباڵ: کرۆنۆلۆجیای کوردستان625پ.ز-1932ز- هەولێر2011ز.
21- لازاریف. ن: مێژووی کوردستان-وە: وشیار عەبدوڵڵا سەنگاوی-هەولێر2012ز.
22- عەلاء نووری بابا عەلی: ئاوڕدانەوە له مێژووی کورد و کوردستان-سلێمانی2012ز.
23- عومەر ئیسماعیل مارف: تۆمارەکانی مێژوو-سلێمانی2013ز.
24- ڕۆمەن گیرشمەن: مێژووی ئێران لە سەرەتاوە هەتا هاتنی ئیسلام-وە: سەلاحەددین ئاشتی-تاران 2013ز.
25- سۆران حەمە ڕەش: کورد کێیە؟-لەندەن2013ز.
26- کەلسومە جەمیل عبدالواحد: مێژووی کۆنی ڕۆژهەڵاتی نزیک-هەولێر2015ز.
27- هورمزی بیگلەری: چیا نشینانی زاگرۆس-وە: حەمەی حەمە سەعید-تاران2019ز.
28- ئینتەرنێت-ویکیپیدیای ئازاد.[1]