شارەدێیەکە، سەربە شارۆچکەی ناوەندی پارێزگای #سلێمانی#یە لە باشووری کوردستان.[1]
لە 23-08-2023 بە فەرمی ناوی (شارەدێی تانجەرۆ) گۆڕدرا بە (شارەدێی عەربەت).
عەربەت کە ناسراوە بە شارەدێی تانجەرۆ یان (شاری سێ دەروازە) لە ساڵی 1925 لەلایەن بەڕێوبەران و دەسەڵاتدارانی سەردەمی شا فەیسەڵی یەکەمی ئێراق کراوە بە شارەدێ.
$جوگرافیا$
شارەدێی عەربەت 71 گوند لەخۆ دەگرێت و هاوسنوورە لەگەڵ ئەم شارەدێیانە: لە باکوورەوە لەگەڵ شارەدێی #سرۆچک# و شارەدێی #سیتەک#، لە باشوورەوە لەگەڵ شارەدێی #زەڕایەن# و شارەدێی ناوەندی شارۆچکەی #قەرەداغ#، لە ڕۆژھەڵاتەوە لەگەڵ شارەدێی #سەیدسادق#، لە ڕۆژاواوە لەگەڵ شارەدێی #بەکرەجۆ#.
هەروەها عەربەت لە ناوچەیەکی شاخاوی هەڵکەوتووە و دەوروبەری بە زنجیرە چیاکانی زاگرۆس دەورە دراوە. ئاووهەوای ناوچەکە بە گشتی مامناوەندییە، بە هاوینی گەرم (30-45° سەدی) و زستانی سارد و بارانی (0-10° سەدی). ڕێژەی بارانبارینی ساڵانە لەنێوان 500-700 ملم دایە.
بەهۆی هەڵکەوتەی جوگرافییەوە، خاکی ناوچەکە بەپیتە و بۆ کشتوکاڵ گونجاوە.
$مێژوو$
مێژووی شارەدێی عەربەت دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1925، کاتێک بوو بە شارەدێ. بەپێی سەرچاوە مێژووییەکان، ئەم ناوچەیە لە سەردەمی ئیمپراتۆریەتی عوسمانیدا دانیشتووانێکی کەمی هەبووە و بەهۆی ڕوباری تانجەرۆوە ناسراوەتەوە، بەڵام لە سەرەتای سەدەی بیستەمدا بەهۆی کۆچکردنی خەڵکی گوندەکانی دەوروبەر بۆ ئەم ناوچەیە، ژمارەی دانیشتووانەکەی زیادی کردووەکە بووەتە هۆی زیادکردنی باری ئابووری ناوچەکە.
لە ساڵانی 1970-کاندا، بەهۆی سیاسەتی بەعەرەبکردن و ڕاگواستنی گوندەکان، ژمارەیەکی زۆر لە دانیشتووانی گوندەکانی دەوروبەر ناچار کران ڕوو لە عەربەت بکەن و نیشتەجێ بن.
لە دوای ڕاپەڕینی 1991 و دامەزراندنی حکومەتی هەرێمی کوردستان، عەربەت گەشەیەکی بەرچاوی بەخۆیەوە بینی و بوو بە یەکێک لە گرنگترین شارەدێیەکانی دەوروبەری سلێمانی.
لەی 08-03-1991 ڕاپەڕین لە #چەمچەماڵ# و #ھەڵەبجە# و عەربەت و ئۆردووگاکانی (زەڕایەن و سمود و نەسر و باریکە و پیرەمەگروون و ئەڵڵایی) دەستی پێ کرد.
ناوی عەربەت لە زمانی کوردیدا واتای شوێنی بنەماڵە یان جێگای حەوانەوە دەگەیەنێت.
هەندێک سەرچاوەی مێژوویی ئاماژە بەوە دەکەن کە ناوەکە لە وشەی عەڕابە یان عەڕابانەوە هاتووە کە ئامێرێکی گواستنەوە بووە لە کۆندا.
$دانیشتووان$
زۆربەی دانیشتووانی عەربەت بە شێوەزاری سۆرانی قسە دەکەن کە بەشێکە لە زمانی کوردی. زۆربەی دانیشتووانەکەی موسڵمانن. بەپێی دوایین سەرژمێری (2021)، ژمارەی دانیشتووانی عەربەت نزیکەی 30,000 کەسە.
$ئابووری$
ئابووری شارۆچکەی عەربەت پشت دەبەستێت بە چەند بوارێکی سەرەکی:
-کشتوکاڵ: بەهۆی خاکی بەپیت و ئاووهەوای گونجاوەوە، کشتوکاڵ یەکێکە لە سەرچاوە سەرەکییەکانی داهاتی دانیشتووانی ناوچەکە. بەرهەمە سەرەکییەکان بریتین لە گەنم، جۆ، سەوزە و میوە. ڕووبەری زەوی کشتوکاڵی لە ناوچەکەدا نزیکەی 3,000 هێکتارە.
-بازرگانی: بەهۆی نزیکی لە شاری سلێمانییەوە، بازرگانی و کڕین و فرۆشتن چالاکییەکی گرنگی ئابووری ناوچەکەیە. بازاڕی ناوەندی عەربەت نزیکەی 200 دوکان و شوێنی بازرگانی لەخۆ دەگرێت.
-پیشەسازی بچووک: لە ساڵانی دواییدا، چەندین کارگەی بچووک لە ناوچەکەدا دامەزراون کە بوونەتە سەرچاوەی کار بۆ دانیشتووانی ناوچەکە. ناوچەی پیشەسازی عەربەت لە ساڵی 2012 دامەزراوە و نزیکەی 50 کارگەی تێدایە.
$کەلتوور و شوێنەوارە گرنگەکان$
چەند شوێنەوارێکی مێژوویی و گەشتیاری لە ناوچەکەدا هەن کە گرنگترینیان:
مزگەوتی گەورەی عەربەت: درووستکراو لە ساڵی 1945 و نۆژەنکراوەتەوە لە 2005.
تەپەی عەربەت: شوێنەوارێکی مێژووییە کە دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی ئاشووری (~1000 پ.ز.) و لێکۆڵینەوەی ئارکیۆلۆجی تێدا کراوە.
گولی عەربەت: کانیاوێکی سرووشتییە کە بە ماددەی گۆگرد دەوڵەمەندە و خەڵکی لە شوێنانی دیکەوە سەردانی دەکەن بۆ چارەسەری نەخۆشی سوودی لێوەردەگرن و پێیان وایە خاسییەتی دەرمانی پزیشکیی هەیە.[1]