دەکرێت وەک سەرکردەیەکی مێژوویی کورد شانازی بە سەڵاحەدینی ئەیوبیەوە بکەین؟
نووسینی: #سۆران حەمەڕەش#

هەموو جارێک کە ناوی سەرکردەی مەزنی کورد، سەڵاحەدینی ئەیوبی، لە...سەر ماڵپەڕێک یان لە شوێنێکدا دەردەکەوێت کە دەرفەتی سەرنج دانان هەبێت، من چاوەڕوانی دوو جۆر سەرنج دەکەم. یەکێکیان لە ڕوانگەیەکی ئایینییەوە بە کابرایەکی ئایین دۆستی مەزنی دادەنێت کە هەموو شتێکی لە پێناو ئیسلام و سەرخستنی ئەو ئایینەدا کردووە یان سەرنجی کەسێکی ناسیونالیستی کوردی دەبینم کە بە خائین لە قەڵەمی دەدا و دەڵێت هیچی بۆ کورد نەکردووە و بۆ عەرەب هەوڵی داوە و هەندێک جاریش بە جاش لە قەڵەمی دەدەن. باشە ئەم دوو بۆچوونە کامیان ڕاستن و کامیان لەسەر بناغەیەکی مێژوویی و لێکۆڵینەوەیەکی زانستی داڕێژراون؟ پێش ئەوەی کە وەڵام بدەینەوە با لە ڕێگای چەند نموونەیەکەوە، سەیری شێوەی زۆر لێکۆڵینەوەی کوردی بکەین سەبارەت بە بابەتە مێژووییەکان.
لە سەرەتای سەدەی بیستەمی زاینیدا ئەفسەرێکی ئینگلیز کە ناوی Ely Banister Soane بوو لە کوردستان بە (مەیجەر سۆن) ناسراوە، هاتە باشووری کوردستان بە مەبەستی ئاشنا بوون بە کورد و بۆ ئەنجامدانی کاری سیخوڕی. ئەم کابرایە لەبەر ئەوەی کە فارسی زانێکی کارامە بوو، بۆیە لەو گەشتەیدا وەک کابرایەکی بازرگانی فارس خۆی بە خەڵک ناساند و ماوەیەک لە شاری #سلێمانی# و #هەڵەبجە# ژیاوە بە مەبەستی کۆکردنەوەی زانیاری سەبارەت بە باری ژیانی خەڵک و ئاشنا بوون بە کورد و زمانەکەی. هەتاوەکوو ئەمڕۆ لە ناوەندە کوردییەکاندا دەوترێت مەیجەر سۆن وەک غوڵام خزمەتکار بووە لە ماڵی جافەکاندا دوایی ڕۆژێک بە هەڵە دەڵێت No و پێی زانراوە کە ئینگلیزە. ئەمە هەر قسە و قسەڵۆک نییە، بەڵکوو ئەمە لە چەندین شوێن نووسراوە، کەچی ڕاستییەکەی ئەو نە غوڵام بووە و نە خزمەتکاری کەس بووە. بەڵکوو ئەو وەک بازرگانێک بە ناوی (غوڵام حوسین) و هەندێک جار (میرزا غوڵام حسێنی شیرازی) ناسرابوو. جیاوازی نێوان ئەو دوو بابەتە زۆر گەورەیە، کابرا بە ناوی غوڵام و وەک بازرگانێکی گەورە خۆی ناساندووە، کەچی زۆرینەی سەرچاوە کوردییەکان دەڵێن کابرا وەک غوڵام ژیاوە و خزمەتکاری خەڵک بووە.
یان ئەمڕۆ دەڵێن شێخ مەحمود بێ پەڕۆدان بە دەستدا، تەوقەی لەگەڵ ئینگلیزدا نەکردووە. کەچی شێخ مەحمود وێنەی لەگەڵ ئافرەتی ئینگلیزدا گرتووە بێ هیچ کێشەیەک و هیچ بەڵگەنامەیەک نییە کە ئەو دەنگۆیە بسەلمێنێت کە شێخ مەحمود بە شێوەیەکی نائاسایی تەوقەی لەگەڵ ئینگلیزەکاندا نەکردبێت. یان ئەمڕۆ کۆنترین ئەلفبێی کوردی سەدەی نۆیەمی زاینی، لە سەرچاوە کوردییەکاندا بە ئەلفبێی (ماسی سۆراتی) ناسراوە و هیچ سەرچاوەیەکی کوردی نییە لاری لەو ناوە بێت و هەموو سەرچاوە ئەکادیمییەکان ئەو زانیارییە دووبارە دەکەنەوە، کەچی لە ڕاستیدا ئەو ئەلفبێیە بە هیچ جۆرێک ناوی (ماسی سۆراتی) نییە و بەڵکوو تەنیا ناوی ئەلفبێی کوردی بووە و کورد پێی وابووە کە (ماسی سۆراتی) زانایەکی مەزن بووە کە بە ئەلفبێی کوردی نووسیویەتی. یان ماوەیەک لەمەوبەر لە ڕۆژنامە و تەلەڤزیۆنە کوردییەکاندا بڵاو بووەوە گوایە شیعرێک بۆ یەکەم جار بە دەنگی قازی محەمەد بڵاوکراوەتەوە، کەچی لە ڕاستیدا ئەو دەنگەدەنگی شاعیرێکی نوێیە و لەم چەند ساڵانەدا ئەو شیعرەی تۆمار کردووە و هیچ پەیوەندییەکی بە قازی محەمەدەوە نییە جگە لەوەی کە ناوی کابرا (نادر قازی) ە. واتە سەرکردەیەکی هێندە مەزن و گرنگی وەک قازی محەمەد، شیعرێکی بەناوەوە دەنووسرێت و دەنگێکیشی دەخرێتە پاڵ بێ ئەوەی کە دەنگی ئەو بێت.
نامەوێت لە بابەتەکە دوور بکەومەوە و بە سەدان نموونەی لەو جۆرەمان هەیە، بەڵام لە هەمان کاتدا دەمەوێت ڕوونی بکەمەوە و چەند نموونەیەک لە مێژووی نوێ و ڕووداوی ئەمڕۆ بخەمە ڕوو و نیشانی بدەم کە سەرەڕای بوونی ئەم هەموو دەزگا ئەکادیمیانە، کەچی ئێمە چۆن بە هەڵە و دوور لە لێکۆڵینەوەی زانستی مامەڵە لەگەڵ بابەتە مێژووییەکانمان دەکەین، نەک مێژووی دێرین، بەڵکوو بۆ ئەو ڕووداوانەش کە لەم سەردەمەدا ڕوو دەدەن. لە ڕاستیدا مێژوونووسینمان پڕن لە هەڵەی زۆری لەو جۆرە و بەشێوەیەک ئەمڕۆ ناسنامەیەکمان لەسەر بنەمای هەڵە بۆ خۆمان درووستکردووە کە کە ناسنامەی ئێمە نییە.
ئەمجا دەبێت پرسیار لە خۆمان بکەین، ئێمە کە ئەو جۆرە بۆچوونەمان بەرانبەر سەڵاحەدینی ئەیوبی هەیە، ئایا ئەوە لە دەرئەنجامی لێکۆڵینەوە و ناسینی ئەو سەرکردە مێژووییەوە بووە یان هەر لە خۆمانەوە گەیشتووینەتە ئەو دەرئەنجامە.
لە ڕاستیدا هەتاوەکوو ئەمڕۆ یەک لێکۆڵینەوەی زانستی و مێژوویی سەبارەت ئەو سەرکردە مەزنە لەلایەن کورد خۆیەوە ئەنجام نەدراوە، واتە نەچووین خۆمان سەرچاوە مێژووییەکان بگەڕێین و ئەو مێژووە بە شێوەیەکی درووست دابڕێژینەوە. ئەو هەوڵانەی کە دراون زۆربەیان متمانەیان کردووەتە سەر سەرچاوە عەرەبییە نوێکان نەک دێرینەکان، کە هەموویان لە ڕوانگەیەکی ناسیونالیستی عەرەبی و ئیسلامییەوە ئەو سەرکردە کوردە هەڵدەسەنگێنن یان متمانەنەمان کردووەتە سەر سەرچاوە ئەوروپیەکان کە هەرچەندە ئەوان تۆزێک باشترن، بەڵام ئەوانیش لە ڕوانگەی لێکۆڵینەوە لە مێژووی خاچپەرستەکانەوە ئەنجام دراون و دیسان لەوێدا ناسنامەی سەڵاحەدین بزر بووە.
واتە ئێمە خۆمان نەچووین سەڵاحەدین بناسین و بچینە سەر سەرچاوە مێژووییەکان، بەڵکوو لە ڕێگای خوێندنەوەی خەڵکانی ترەوە بۆ سەڵاحەدین، ئەو کەسایەتییە دەناسین و ئەوانیش لە ڕوانگەی خۆیانەوە دەیناسێنن. بەوجۆرە ناسینی سەڵاحەدین بۆ ئێمە لە دەستی دووەوەیە و بێ ئەوەی بە خۆمان بزانین ئەجێندای خەڵکانی تر تێکەڵی ناسینی سەڵاحەدین بووە بۆمان. بۆ نموونە زۆر جار ئەوروپیەکان لە سوچێکی لێکۆڵینەوەکانیاندا تەنانەت بەتەواویش نانووسن کوردە بەڵکوو دەڵێن سەڵاحەدین ڕەچەڵەکی کورد بووە. بە هەمان شێوە بە گشتی سەرچاوە عەرەبییەکانیش لە ڕوانەگەیەکی عەرەبی و ئیسلامی و زۆر جار ناسیۆناڵیستی عەرەبییەوە ژیانی دەخوێننەوە و ئەگەر هەندێکیان تۆزێک ڕەحم لە دڵیاندا بێت دەڵێن لە خێزاێکی کورد بووە.
من لێرەدا بە نیاز نیم مێژووی سەڵاحەدین بنووسمەوە و ئەوە بابەتێکە پێویستی بە چەند ساڵێک هەیە، بەڵام هەندێک لایەنی کەمی دەخەمە ڕوو کە کورد بوون و هەستی کوردایەتی بەڕوونی دەسەلمێنێت و زۆر لە بۆچوونە بێ بنەماکان هەڵدەوەشێنێتەوە و دەری دەخات کە ئێمە هێشتا سەڵاحەدینی ئەیوبی کورد ناناسین و لە ڕێگای ئەجێندەی خەڵکانی ترەوە زیاتر وەک عەرەب دێتە بەرچاومان وەک لە کورد و ڕوخسارێکی نادرووستمان لای خۆمان بۆ ئەو درووستکردووە.
زانای کورد، ئیبن خەلەکان (خەلەکانی) کە لە سەدەی سیانزەی زاینیدا ژیاوە، سەبارەت بە ڕەچەڵەکی سەڵاحەدین دەڵێت مێژوونووسان ڕێکەوتوون لەسەر ئەوەی کە باوک و کەسوکاری خەڵکی (دوین) ن، کە شارۆچکەیەکە لە کۆتایی ئازەربایجاندا لە لای ئاران و وڵاتی کەرەجە و ئەوان کوردی ڕەوادین. ڕەوادیەکان تیرەیەکن لە هەزەبانییەکان کە خێڵێکی گەورەی کوردن. پیاوێکی زانای خەڵکی دوین پێی وتم لە نزیک دوین گوندێک هەیە پێی دەڵێن ئەجدانقان و هەموو خەڵکەکەی کوردی ڕەوادین.
لە ڕاستیدا خێڵ و دەوڵەتی هەزەبانییەکان لە نزیکی سەدەی دووەمی پێش زایینەوە دەسەڵاتدار بوون و پاشای هەزەبانی و پاشای میدی لە چەند جەنگێکدا شانبەشانی یەکتر لە دژی ڕۆمەکان شەڕیان کردووە و هەتاوەکوو سەدەی سیانزەیەمی زاینی هەزەبانییەکان دەسەڵاتدارێکی گرنگی کوردستان بوون کە بە داخەوە سەرەڕای گرنگیان لە مێژووی کورد و کوردستاندا کەچی ئێمە هێشتا ئاشنای مێژووی دێرینی ئەم دەوڵەتە دێرینە نین. ئاخۆ دەوڵەتێک کە بنەماڵە حوکمڕانەکەی زیاتر لە هەزار ساڵ لە کوردستاندا دەسەڵاتدار بووبێت و زۆرینەی خوێندەوار و مێژوونووسی کورد نەیناسێت، لە هەمان کاتدا ئەو دەوڵەتە پەیوەندی ڕاستەوخۆی بە سەڵاحەدینەوە هەبێت، ئەی کەواتە چۆن بە خۆمان بڵێین ئەلفوبێ سەبارەت بە سەڵاحەدینی ئەیوبی دەزانین و ئەو سەرکردەیە دەناسین؟
جگە لەو ڕەچەڵەکە کوردیەی سەڵاحەدین، دەوروبەری ئەو سەرکردە کوردە زۆرینەیان کورد بوون و بە دڵنیایی لەنێوان خۆیاندا بە زمانی کوردی قسەیان کردووە. کەسێکی وەک شێخ عیسای #هەکاری# کە کەسایەتییەکی ئایینی و سەربازی و دیپلۆماسی بووە و لە سەرەتای دەسەڵات وەرگرتنیدا سەڵاحەین زۆر متمانەی پێ کردووە. ئەوەتا دیسان ئیبن خەلەکان لە ئاماژە بە هەوڵی سەڵاحەدین بۆ وەرگرتنی دەسەڵات و ڕازی کردنی میرەکاندا باس لەوە دەکات کە سەڵاحەین شێخ عیسای هەکاری ناردووە بۆ لای میرەکان و دەڵێت ئەمجا چووە لای شەهابەدینی حارمی و پێی گوت، سەڵاحەدین کوڕی خوشکتە و موڵکو سامانی هیی تۆیە؛ کاری بۆ مەیسەر بووە و نەبیتە یەکەم کەس کە هەوڵی لابردنی بدەیت لە دەسەڵاتێک کە بۆ تۆ نابێت. بەو جۆرە شێخ عیسا وازی لێ نەهێنا هەتاوەکوو هێنای و ئەویش سوێندی بۆ خوارد و ئەمجا چوو بۆ لای قوتبەدین و پێی وت خەڵک گوێڕایەڵی سەڵاحەدین دەکەن و تەنیا تۆ و یاروقی ماون و بە هەر حاڵ تۆ و سەڵاحەدین هەردووکتان کوردن با دەسەڵات لە دەست ئەو دەرنەچێت و بچێتە دەست تورکەکان، بەو جۆرە گفتی پێدا و دەسەڵاتی زیاتری پێ دراو و ئەویش گوێڕایەڵی سەڵاحەدینی کرد.
واتە لەو گفتووگۆیەدا کە ئیبن خەلەکان تۆماری کردووە، بەڕوونی دەردەکەوێت کە سەڵاحەدین و دەوروبەرەکەی هەستێکی کوردانەیان هەبووە و ئەو سەرکردە پابەند بووە بە کوردێتی و بۆ بەهێزبوونی دەسەڵاتی سوودی لێ وەرگرتووە و تەنانەت نەوەکانی سەڵاحەدینیش بۆ دەیان ساڵ دوای ئەوە سەرەڕای ئەوەی کە لە وڵاتەکانی وەک مەکە و یەمەن دەسەڵاتدار بوون، بەڵام فەرهەنگی کوردی خۆیان بزر نەکردووە. ئەوەتا یافیعی (عبد الله بن أسعد الیافعی) کە خۆی یەمەنی بووە، لە سەدەی چواردەیەمی زاییندا دەڵێت کاتێک کە یەکێک لە پاشا ئەیوبیەکان کە نازناوی مەلیک مەسعودی هەبووە و باپیری پاشای یەمەن بووە و لە مەکە وادەی مردنی دێت، پێش مردنی وەسییەت لای پیر (شێخ) ێکی خواناسی #هەولێر#ی مەکە دەکات سەبارەت چۆنێتی بە خاکسپاردنی. داواکاریەکەشی ئەوەبوو کە هەر لەناو خەڵکی ئاساییدا بنێژرێت و هیچ لەسەر گۆڕەکەی نەکرێت. پیرە خواناسە هەولێریەکە ئەوەی کردووە و لەسەر گۆڕەکەی نووسیوە ئەمە گۆڕی یوسفی کوڕی محەمەدی کوڕی ئەبوبەکری ئەیوبی هەژارە. واتە سەرەڕای دووکەوتنەوەی ئەیوبیەکان لە کوردستان و چەندین ساڵ دوای مردنی سەڵاحەدین، هێشتا لە مردندا پابەند بوون بە دابوونەریتی کوردییەوە تەنانەت ناوچەگەریشەوە و لە مردنیشدا پەنایان بۆ کابرایەکی ئایینی کورد بردووە و بە ڕێرەوسمی کوردیانە نێژراون.
لە ڕاستیدا لە ماوەی حوکمڕانی سەڵاحەدیندا زۆر لە میرە کوردەکان و زانا و شاعیر و مۆسیقاناسە کوردەکان لە سایەی ئەودا حەساونەتەوە، کەسێکی وەک عەبدولەتیفی سوورەوەردی کورد، کاتێک سەڵاحەدین هەر شارێکی لەسەر دەریا گرتووە، ئەوی کردووە بە قازی ئەو شوێنە. کەسێکی وەک ئەبوو هیچای هەزەبانی هەولێری مێژوونووس و شاعیر، بە هەمان شێوە لە کۆڕی سەڵاحەدیندا ئەوپەڕێ ڕێزی لێ گیراوە و بە دەیان کەسایەتی کورد لە سێبەری ئەو و بنەماڵەکەیدا بوژاونەتەوە.
دەزانم پرسیار دەکرێت ئایا بۆ هیچی بۆ کورد نەکردووە؟ بە دڵنیایی وەک لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، سەڵاحەدین و دەوڵەتەکەی ڕۆڵی گەورەیان هەبووە لە فراوانبوونی دەسەڵات و کاریگەریی فەرهەنگی کوردیدا. بەڵام ئەگەر چاوەڕوانی ئەوە بین سەڵاحەدینی ئەیوبی وەک سەرکردەیەکی ئەمڕۆ ڕەفتار بکات، ئەوە لەوەدا دەکەوینە هەڵەوە، لەبەر ئەوەی کام میر و بنەماڵەی نەتەوەکانی تر لەو سەردەمەدا کاری نەتەوەییان بە مانای ئەمڕۆ کردووە؟ ڕاستە جۆرێک لە هەستی نەتەوایەتی هەبووە، وەک لە حاڵەتی سەڵاحەدیندا لە سەرەوە ئاماژەی پێکرا، بەڵام دەوڵەت و ناسیوناڵیزم بەم مانایەی ئەمڕۆ شتێکی نوێیە و ناتوانرێت چاوەڕوان بکرێت سەڵاحەدین لە سەدەی دوانزەی زاینیدا هاوشێوەی ئەمڕۆ بیری کردبێتەوە. ئەوەی کە زۆرجار ڕوویداوە ئەوەی کە نەتەوەکانی ئەمڕۆ هاتوون خوێندنەوەیان بۆ ڕووداوەکانی ڕابردوو کردووە و بەرگێکی ئایدیۆلۆجی ئەمڕۆیان کردووەتە بەر ڕووداوەکانی ڕابردوو و لەو چوارچێوەیەدا خوێندنەوەیان بۆ سەرکردە و ڕووداوەکانیان کردووە.
ئەوەی کە ڕوونە، سەڵاحەدینی ئەیوبی سەکردەیەکی مێژوویی کوردە و لە ئاستی جیهاندا ناسراوە بە زیرەکی و دادوەری و ئازایی. تەنانەت سەرەڕای ئەوەی کە چەندین سەرکردەی ئیسلامی بەرانبەر ئەوروپیەکان شەڕیان کردووە، بەڵام هیچیان وێنەی سەڵاحەدین لە ڕۆژاوادا نەناسراون و ڕێزیان لێ نەگیراوە؛ بەشێکی زۆری بەهۆی ڕەفتاری مرۆڤ دۆستانەیەوە بووە بەرانبەر دوژمنانی. هەر وەک ئەمڕۆ کورد لەم شەڕەیدا لە هەموو شوێنێکدا بەردەوامی بەو فەرهەنگە جوانە دەدات کە سەڵاحەدین وەک کوردێک پابەندی بووە و لە سایەیدا گەورە بووە.
پێم وایە هەتاوەکوو ئەمڕۆ یەک لێکۆڵینەوەی زانستی لەلایەن کوردەوە لەسەر سەڵاحەدین نەکراوە، لە بری ئەوە نادادوەرانە و بێ بەڵگەیەکی زانستی و لێکدانەوەیەکەی ئەکادیمی، سەڵاحەدینمان دادگایی کردووە و بڕیارمان لە تاوانبارکردنی داوە بۆ پشتگیری لە ئایدیۆلۆجیای ئەمڕۆی خۆمان و خەتابارکردنی ئەو وەک هۆکار بۆ نەهامەتی ئەمڕۆی کورد. بۆیە من وەک کوردێک، سەڵاحەدین بە سەرکردەیەکی کوردی مەزن دادەنێم و پێم وایە لە ئەنجامی ونکردنی ناسنامە و توڕەییمان بەرانبەر بە نادادوەری دابەشکردنی کوردستان لە سەدەی بیستەمدا، خەریکین هەموو ڕابردوومان دەسڕێنەوە و لە ئەنجامدا عەرەب و فارس و تورک زۆر جار خۆیان دەکەنە خاوەنی فەیلەسوف و شاعیر و زانا و سەرکردەکانمان و ئێمەش تەنیا ئاخ و توڕەیی و بزربوونمان بۆ دەمێنێتەوە.[1]

تێبینی:
-بۆ زانیاری زیاتر سەبارەت سەرچاوەی زانیارییەکان و سەڵاحەدینی ئەیوبی و بنەچەی دەوڵەتی هەزەبانی و ڕۆڵی ئەو دەوڵەتە لە مێژووی کورد دا، سەیری پەرتووکی کورد کێیە؟ بکە. تکایە ئەگەر سەرنج لەسەر ئەم بابەتە دەدەیت، خێرا ئەو سەرکردە مێژووییە بە تاوانبار لە قەڵەم مەدە، با هەوڵ بدەین لە سەڵاحەدین و مێژووەکەمان بگەین وەک لەوەی کە بۆچوونی بێ بەڵگە و بێ بنەما بدەین.
-لەو وێنە دەستکردیەدا قەشەی باڵای سالزبری ئینگلتەرا لە بەردەم سەڵاحەدینی ئەیوبیدا دەردەکەوێت، کە لە بەریتانیاوە کۆمەڵێک حاجی کریستیانی بردووە بۆ ئۆرشەلیم (قودس) و لەوێ چاوی بە سەڵاحەدین کەوتووە و گفتوگۆیەکی مێژوویی لەنێوانیاندا ڕووی داوە.