=KTML_Bold=ئەمڕۆ 102 ساڵ بەسەر پەیماننامەی لۆزاندا تێپەڕ دەبێت، وڵاتانی ئیمپریالیست چۆن کوردیان کردە قوربانی و دابەشیان کرد؟=KTML_End=
#کارزان گلی#
ئەمڕۆ #24-07-2025#، ساڵیادی 102 ساڵەی پەیاماننامەی لۆزانە، ئەو پەیماننامەیەی بۆ تورکیا وەکوو سەرکەوتن لێکدەدرێتەوە و تاپۆی وڵاتیان پێی وەرگرت، بەڵام بۆ کورد نەهامەتی بوو، چونکە بە زۆر تاپۆی دەوڵەتی کوردییان هەڵوەشاندەوە و کوردیان بەسەر چوار وڵاتدا دابەش کرد.
تورکیا، توانی لە ڕێگەی ئەو پەیاماننامەیەوە ببێتە وڵاتێکی سەربەخۆ و کۆتاییان بە خەلافەتی عوسمانی هێنا، ئەگەرچی دەستبەرداری ئەو خاکە بوون کە عوسمانییەکان داگیریان کردبوو، بەڵام لە ئەنجامدا کۆماریی تورکیا دروست بوو و لەڕووی ئابووریشەوە سەربەخۆیی خۆیان وەرگرت.
=KTML_Bold=موسڵ و لۆزان=KTML_End=
موسڵ هەمیشە شارێکی گرنگ بووە بەلای تورکیا، بەتایبەت لەسەردەمی ئیپڕاتۆرییەتی عوسمانیدا، موسڵ هەمیشە گرنگی پێدراوە، هۆکارەکەشی ڕوونە، بەهۆی بوونی نەوتێکی زۆر و هەروەها ئەو پێکهاتەیەی لێی بووە.
لەو سەردەمەدا، واتە لە 100 ساڵی ڕابردوودا، ویلایەتی موسڵ دانیشتوانەکەی زۆرینەی کورد بووە، ئەمەش سەرچاوە مێژووییەکانی تورکیا پشتڕاستیان کردووەتەوە، بەڵام دوای ئەوەی تەعریب کراوە، ئێستا ڕێژەی کورد وەکوو ڕێژەی عەرەب نییە، بەڵام لە تورکمان زیاترە.
ئەوەی گرنگە باس بکرێت، بۆچی ئەتاتورک لە پەیماننامەی لۆزاندا دەستبەرداری ویلایەتی موسڵ بوو؟ سەرچاوە مێژووییەکان باس لەوە دەکەن، کە ئەگەر ئەتاتورک دەستبەرداری موسڵ نەبوایە، تورکیا بوونی نەدەبوو وەکوو کۆمار، یاخود زیرەکی ئەتاتورک لەوەدا بووە، کە تورکیا لە شەڕی ڕزگاریدا هێزەکەی ماندوو بووە، نەیتوانیوە ڕووبەڕووی فەڕەنسا و بەریتانیا بوەستێتەوە، بۆیە لە لۆزاندا دەستبەرداری موسڵ بووە.
بەڵام وەکوو ئەوەی (د. تاریق سایگی) باسی دەکات، لە #26-06-1926# دا و لە ڕێککەوتنی ئەنکەرادا، بەشێوەیەکی کۆتایی لەسەر ویلایەتی موسڵ گەیشتوونەتە ڕێککەوتن. بەگوێرەی ڕێککەوتنەکە بێت، تورکیا لە داهاتی نەوتی موسڵدا دەبێت 10%ی بدرێتی، بەریتانیا و فەڕەنساش بەوە ڕازی بوونە.
لەرێککەوتنەکەدا هاتووە، دەبێت بۆ ماوەی 25 ساڵ، ئەو داهاتە لە نەوتی موسڵ بدرێتە تورکیا، ئەو ڕێککەوتنەش بۆ ماوەی 12 ساڵ درێژەی
کێشاوە، بەڵام لە دوای جەنگی دووەمی جیهانی ڕێککەوتنەکە نەچووە بواری جێبەجێ کردن.
پێشتریش تەها ئاکیۆڵ، باسی لەوە کردبوو، کە لە سەردەمی حکوومەتی تورگوت ئۆزاڵیشدا لە ساڵانی هەشتایەکان، لە بودجەی گشتی تورکیادا، پارەی موسڵیان داناوە، لە کاتێکدا ئەو پارەیە بەهیچ شێوەیەک بۆ تورکیا نەنێردراوە، بەڵام دوای ئۆزاڵ، ئیدی لە بودجەی تورکیا، شتێک نەماوە بەناوی ئەوەی داهاتی 10% ی نەوتی موسڵ بۆ تورکیا بێت.
لە لۆزاندا ویلایەتی موسڵ لە بەرانبەر دروستنەبوونی دەوڵەتی کوردی بووە.
کاتێک سەرۆک #مەسعود بارزانی#، سەرۆکی پێشووتری هەرێمی کوردستان و هەروەها سەرۆکی گەورەترین پارت لەسەر ئاستی عێڕاق، ڕیفڕاندۆم بۆ سەربەخۆیی ئەنجامدا، بەر لە ئەنجامدانی ڕیفڕاندۆم، میدیاکانی تورکیا و تەنانەت کەسایەتییە ئەکادیمییەکانیشیان، باسیان لەوە دەکرد، بەهۆی ئەوەی پەیماننامەی لۆزان نزیکبووەتەوە لە 100 ساڵ و بەمەش ڕێککەوتنەکە هەڵدەوەشێتەوە، بۆیە بارزانی دەیەوێت بەر لەو وادەیە خۆی بۆ ڕاگەیاندنی دەوڵەتی کوردی ئامادە بکات.
ئەوان دیسان لەسەر لۆزان گەڕانەوە بۆ مێژوو و ئەرشیڤ و شڕۆڤەکانیان و لەوێدا باسیان لە ڕۆڵی بارزانی و هەوڵەکانی کرد بۆ دروستبوونی دەوڵەتی کوردی.
سینان مەیدان، لە وتارێکدا باسی لە گوتەیەکی بارزانی کرد لە ئەمریکا، کە لە #14-03-2016# گوتبووی ”لەوەتەی ڕێککەوتنی لۆزان بوونی هەبووە کورد نەبووەتە خاوەن دەوڵەتی خۆی، نەخشەی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست گۆڕانی بەسەردا دێت و دەبێت کورد ئەمجارەیان ڕۆڵی پێبدرێت.“
باسی لە وتارێکی بارزانی کردووە کە لە ڕۆژنامەی (واشنتۆن پۆست) بڵاوی کردووەتەوە، بەم شێوەیە ”100 ساڵ بەر لە ئێستا، واتە دوای کۆتایی هاتنی جەنگی جیهانی یەکەم، بەڵێن بە کورد دراوە دەوڵەتی بۆ دروست بکرێت، بەڵام بەپێچەوانەی داواکاری کورد، کوردستانیان بەسەر چوار وڵاتدا دابەش کردووە (ئێران، تورکیا، عێڕاق، سووریا). لە ڕێککەوتنی سیڤەردا، بەڵێنیان داوە کورد خۆی خۆی بەڕێوە ببات، بەڵام کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەهۆی بەرژەوەندی خۆیان و هاوکێشەی سیاسی، ئەو مافەیان بە کورد نەدا و بوونە لەنگەر“
سینان لەو وتارەدا ئاماژەی داوە، بارزانی دەیەوێت لەدوای کۆتایی هاتنی 100 ساڵ بەسەر ڕێککەوتنی لۆزان، ئیدی هەنگاوەکانی دروستبوونی دەوڵەتی کوردی ڕابگەیەنێت.
جیا لە سینان، دۆغۆ پەرەنچیک، کە سەرۆکی پارتی وەتەنە لە تورکیا، بەئاشکرا لە بۆچوون و دیمانەکانیدا بارزانی وەکوو مەترسی بۆ سەر دەوڵەتی تورکیا داناوە و دەڵێت لە دوای 100 ساڵ بەسەر لۆزاندا، ئیدی بارزانی دەیەوێت دەوڵەتی کوردی ڕابگەیەنێت.
سەلاحی سۆنیال، لە کتێبی (سیاسەتی دەرەوەی تورکیا و شەڕی ڕزگاری) بەڕوونی باس لەوە دەکات، کە کوردەکان لە دوای لۆزان بەنیازن دەوڵەتی کوردستان دروست بکەن و باسیش لە سەرچاوە مێژوویەکان دەکات.
سەلاحی دەڵێت: ”لە #02-01-1919#، (سەعید مەلا، مستەفا پاشا، ئەمیر بەدرخان زادە)، بەیاننامەیەک بۆ لیژنەیەکی باڵای ئینگلیز دەنێرن و دەڵێن جوگرافیای کوردستان چەقبەستوو بووە، ئێمە دەمانەوێت ببینە دەوڵەت لەژێر دەستی ئینگلیز، هەروەها کوردەکان سوود لە کەمینەیی خۆیان وەربگرن بۆ ئەوەی مافەکانیان پێ بدرێت لە تورکیا. هەروەها لە #15-05-1919#، نوێنەری بەریتانیا بەناوی (Andrew Ryan) سەردانی سەید عەبدولقادر دەکات، کە ئەویش یەکێک بووە لەو کوردانەی داوای جیابوونەوەی کردووە و لەوێ بە Ryan دەڵێت، دەوڵەتی کوردی دروست بکەن. لەوێ Amiral Calthorpe، کە ئەویش هەر لەگەڵ لیژنەی ئینگلیزەکان بووە چووە بۆ لای سەید، دەڵێت داواکارییەکەتان دەگەینمە وەزارەتی دەرەوە، بەڵێنەکەی دەباتە سەر، ئەوکات Balfour، وەزیری دەرەوە بووە و گوتوویەتی، لە کۆنفڕانسی ئاشتی لۆزاندا، داواکاری کورد بەهیچ شێوەیەک فەرامۆش ناکرێت و چاوەڕێی ئەنجامی لۆزان بکەن “
جیا لەوەش، شەریف پاشا، کە کورد بووە و ساڵانێکی زۆر وەکوو سەرکونسوڵی عوسمانییەکان بووە لە هۆڵەندا، لە کتێبێکدا سنووری کوردستانی دیاری کردووە و داویەتی بە ئینگلیزەکان، بەڵام ڕاوێژکاری باڵای ئینگلیز بەناوی Hohler، لە #27-08-1919#، نامەیەک بۆ لۆندرا دەنێرێت و لەوێ بۆچوونی خۆی دەردەبڕێت و دەڵێت: ”ئێمە کاتێک گرنگی بە پرسی کورد دەدەین، واتە گرنگیمان بە خاکی میزۆپۆتامیا داوە، دەبێت ئەوە بزانن، کە پرسی کورد و ئەرمەنییەکان بە هیچ شێوەیەک بابەتی من نییە و خۆمی پێ سەرقاڵ ناکەم“
بەڵام لەناو بریتانیادا کەسایەتی سیاسی گەورە هەبووە، لەگەڵ ئەوەدا بووە کورد ببێت خاوەن دەوڵەتی خۆی، بۆ نموونە، Amiral Sir Robeck، نامەیەک بۆ وەزیری دەرەوەی ئەوکاتی بەریتانیا دەنێرێت لە #26-03-1920# و دەنووسێت: ”دەبێت کوردەکان لە تورکیا داببڕێنین و دەوڵەتیان بۆ دروست بکەین، ئێمە دەتوانین کوردەکان و ئەرمەنییەکان بەیەکەوە ببەستینەوە دەوڵەتیان بۆ دروست بکەین، بۆ ئەم مەبەستە سەید عەبدولقادر و شەریف پاشا لەژێر فەرمانی ئێمەدان“.
بەگوێرەی ئەو بۆچوونانەی لەناو مێژوونووس و لێکۆڵەرانی تورکیا باسی لێوە دەکرێت، هەموو هەوڵێکی بەریتانیا بۆ ئەوە بووە، کورد دژی ئەتاتورک بەکاربهێنێت، گەرنا ئەوانیش نیازی دروستبوونی دەوڵەتی کوردییان نەبووە.
ئەگەر بهاتبوایە، پەیماننامەی لۆزان شوێنگرەوەی سیڤەر نەبوایە، لە سیڤەردا بەئاشکرا باس لەوە کراوە کە کورد ببێتە دەوڵەت، ئەویش لە مادەکانی 62 , 64، لە مادەی 62، باس لەوە کراوە کوردەکان سەرەتا ببنە خاوەن حوکمی زاتی، لەدوای شەش مانگ جێبەجێ کردنی ڕێککەوتنی سیڤەر، بریتانیا و فەڕەنسا و ئیتاڵیا، لە کۆبوونەوەیەکی سێ قۆڵی لە ئیستانبۆڵ، سنووری دەوڵەتی کوردی دادەنێن لە تورکیا و سووریا و عێڕاق.
لە مادەی 63، تورکیا دەبێت دان بە حوکمی زاتی بهێنێت و لە مادەی 64 یش بەڵێنی دەوڵەتی کوردی دەدەن و دەڵێن لەو شوێنانەی کورد زۆرینەیە و ئیدی داوای سەربەخۆیی دەکەن لە ڕێگەی سەدانیکردنیان بۆ کۆمەڵەی گەلان و کۆمەڵەی گەلانیش ئەم داوایەی کورد قبوڵ دەکات و تورکیاش ناچار دەبێت قبوڵی بکات و دەستبەرداری هەموو مافێکی خۆی دەبێت لەو ناوچانەدا.
بەگوێرەی ئەو زانیارییانەی سینان باسی دەکات، هەر لە سیڤەردا باس کراوە، ئەگەر ویلایەتی موسڵیش داوا بکات بچێتە سەر ئەو دەوڵەتەی کورد دروستی دەکات، وڵاتانی هاوپەیمان دژی ناوەستنەوە.
دەکرێت بڵێین، بەریتانیا ویلایەتی موسڵی بە دەوڵەتی کوردی لەگەڵ تورکیا گۆڕییەوە، چونکە سەرەتا دژایەتی عیسمەت پاشایان کرد و داکۆکیان دەکرد بەوەی دەبێت مافی کورد لە لۆزاندا جێگیر بکرێت، بەڵام کاتێک ویلایەتی موسڵ هاتووەتە بەرباس، ئیدی بەریتانیا نەرمی نواندووە و بەرژەوەندی ئیمپریالیستی لە نەتەوەی کورد لا گرنگتر بووە.
نووسەر (Seha Meray) لە کتێبی (کۆنفڕانسی ئاشتی لۆزان و بەڵگەکان) باس لەو گفتوگۆیە دەکات، کە عیسمەت پاشا و Lord Corzon، وەزیری دەرەوەی بەریتانیا ئەنجامیان داوە.
نووسەر دەڵێت: ”لە لۆزان باس لە قەدەری کورد کراوە، گوتویانە دەبێت خۆیان خۆیان بەڕێوە ببەن، بەڵام عیسمەت پاشا، گوتوویەتی کورد و تورک یەکن، دینیان و ئامانجیان یەک شتە. هەروەها موسڵیش لەڕووی مێژوویی و کلتووریی و دیموگرافییەوە هەر سەر بە تورکیایە و دەبێت بۆ تورکیا بێت، بەڵام Corzon دژی عیسمەت پاشا دەوەستێتەوە.
عیسمەت پاشا دەڵێت با لەوناوچانەی کوردی لێیە ڕاپرسی بکرێت، بەڵام Corzon دەڵێت کوردەکان نازانن بنوسن و بخوێننەوە، چۆن دەتوانین بیانبەینە سەر سندوقی دەنگدان، بەڵام کاتێک تورکیا دەستبەرداری موسڵ دەبێت، ئیدی بەریتانیاش دەستبەرداری دەوڵەتی کوردی و مافی کورد دەبێت، واتە ئەوەی گرنگ بووە بەلای بەریتانیا، بەرژەوەندی خۆیان بووە نەک کورد.“
ئیسماعیل بێشکچی، لە چەند کتێبێکی خۆیدا و هەروەها لە وتار و دیمانەکانیدا، دەڵێت بەگوێرەی بەداداچوونی خۆی، بۆی دەرکەوتووە، کە ئەتاتورک مامەڵەی لەگەڵ ئینگلیزدا کردووە، دەستبەرداری موسڵ ببێت، لە بەرانبەردا ئەوانیش واز لە دروستبوونی دەوڵەتی کوردی بهێنن لە تورکیا یاخود باسی فیدڕاڵی بۆ کورد نەکەن.
بێشکچی، دەڵێت: ”بەریتانیا و تورکیا ناکۆکی دیبلۆماسییان هەبوو، بەبۆچوونی من ئەوان بەو شێوەیە ڕێککەوتن، تورکیا دەستبەرداری ویلایەتی موسڵ بێت، لەبەرانبەردا ئەوانیش دەستبەداری ئەوە ببن، کە فیدڕاڵی یان حوکمی زاتی بۆ کورد بەدەستبهێنن لە تورکیا. تۆ وەرە لێکۆڵینەوە لە بەریتانیا بکە و بزانە ئەو وڵاتانەی داگیری کردوون، وەکوو هیندستان و ئەفریقیا و کینیا و سۆماڵ، لەوێ چەندین لایەنی کردووەتە خاوەن فیدڕاڵی و حوکمی زاتی، بەڵام تەنیا کوردی لەبیر کرد و نەیکردە خاوەنی هیچ“
بێشکچی هەمیشە داکۆکی لەوە کردووە، کە کورد مافی خۆیەتی ببێتە دەوڵەت، هەروەها ڕەخنەی زۆریش لە ئیمپڕیالیستی بەریتانیا و فەڕەنسا دەگرێت، بەوەی لەبەر بەرژەوەندی خۆیان کوردیان فەرامۆش کردووە و مافی کوردیان بەلاوە گرنگ نەبووە.
لەشوێنێکی تری ئەو دیمانەیەدا دەڵێت: ”ئەمڕۆ لە دونیادا 207 دەوڵەت بوونی هەیە، لەناو ئەو وڵاتانەدا وڵات هەیە ژمارەی دانیشتوانی خوار یەک ملیۆنە، بۆ نموونە لە یەکێتی ئەورووپا (مالتا، لۆکسمبۆرگ، قوبرس). لە کۆنسەیی ئەورووپا (سان مارینۆ، ئاندۆرا) ژمارەی دانیشتوانیان 30 بۆ 40 هەزار کەسە، بەڵام نەتەوەی کورد 40 ملیۆنە، کەچی نە لەنەتەوەی یەکگرتووەکان و نە لە کۆنفڕانسی وڵاتە ئیسلامییەکاندا هیچ پێگەیەکی نییە. دەکرێت نموونەی قەرەباغ بهێنمەوە، کە لە نێوان ئەرمەنستان و ئازەربێجانە، لە 1923 تا 1928، کۆماری سووری کوردستان بووە، ئەمەش لە سەردەمی ستالین لەناو چوو و بەشێکی کوردەکانی بۆ ناوەڕاستی ئاسیا گواستەوە.“ [1]
=KTML_Bold=تێبینی: ئەم بابەتە بە ڕێنووسی سەرچاوەی ئاماژە پێکراو نووسراوە، کوردیپێدیا هیچ دەستکارییەکی نەکردووە!=KTML_End=