ڕەچەڵەک و ڕیشەو هۆرامییەکا
هورگېڵنای و ئاماڎەکەرڎەی: ئەسعەد ڕەشید
بەشەی هەژڎەهەمە
14- حەمەسەعیڎسان:
حەمەسەعیڎسان کوڕو عوسمان سانی، ساڵەو (1848ز.) دمای لادای ئەحمەڎسانی دوەمی بە یاردی هەسەن سانی، حوکمو هۆرامانو لهۊنیش دەسگېرتەن و مەڵبەڼو حوکومڕانییەکەیش (نۆسووڎە) بییەن. دمای دەسبەکاربیێش پېسە سانو لهۊنی چەنی (هەسەن سانی) یۊگېرتەیێ پتەوشان مەرزنانەرە و جە تەمامو مەسەلەکانو پېوەز بە هۆرامانی و حوکومڕانییەکەیشان یەکدڵ و یەکدەسې بیېنې، سەروکڵاو حوکومڕانی حەسەن سانی پەڕبییەن جە مڎرامانی جوانمېرانەو وەراوەریې چەنی دەسەڵاتدارانو ملهوڕو قاجاری و نۊکەرەکانیشان. ماوەو نۊزڎەساڵا خەڵکو هۆرامانی دلې شۆرشی و خېزیای سەرەمڕەینە بیېنې، باعزێ ئەچا سەرچەما ئەچی بارۆ نویستەنشان باسشان جە یەرې خېزیایا کەرڎەن، وەرو ئانەیە فرەو قۊمیاکاو کەسەکان و بەرکۆتەکانی پېوەس ئەپا خېزیایاوە فرە جە یۊی نزیکېنې، ئەچېگەنە پېوەرە باسشان مەکەرمېن تاکو پەی وانەری ڕۊشنېبان.
زنجیرە خېزیاکانو هۆرامانو لهۊنی
چېوێ ئاشکەران دەسەڵاتدارانو دۆڵەتی قاجاری حۆلې سەرەمڕېشان دێنې پەی ملکەچکەرڎەی خەڵکو وەرکۆتو کوردەسانی، هەم دلې گەرمەو حوکومڕانی دمامیرەکانو ئەردەڵانی جە کوردەسان و هەم ساڵەکانو حوکومڕانی ڕاسەوڕاسو وېشانە، لاشاوە مەبەس بییەن سانەکانو هۆرامانی ملکەچې بکەران، ئەچی ویارەنە فەرمانشدان بە (عەلی ئەکبەر خان = شرف الملک) پەی لەشکەر کیاستەی سەرو (هۆرامانو لهۊنی)، پەی ئا مەبەسەیە عەلی ئەکبەرخان فەرمانشدان بە نەجەفقولی خانی مامۊزایش و ئەبولقاسم بەگی یاوەر، چەنی ژمارێ فرە سەربازا و ئوردوگایێ جە تفەڼگچییە سوارە و پاڕا دۆڵەتییەکا کە بە (چریک) بەنامبانگې بیېنې، هۊتەرە بەران سەرو هۆرامانو لهۊنی. لەشکەرو نەجەفقولی خانی جە ڕاو (جوانڕۊ)یۆ ڕوەو (پاوە و نۆسووڎە) لوێنې، دمای ناڕەحەتیێ فرەی تاوانشان دلې ئاوەو سیروانینە پڕاوە، هۆرامییەکې ڕوەشانە مدرێنې و جە هەڵمەتێ کوت و پڕەی ئازایانېنە زەرەرێ فرەشان وەنە دێنې، بەڵام وەرو ئانەیە لەشکەرەکە هەم فرە بییەن و چەک و تفاقی جەنگی بې شومارشا پەنەبییەن تاوانشان دەسبگېران ملو نۆسووڎېرە، چۆلایچۆ هۆرامییەکې پەی دژە هۊتەرەی وېشان سازدان، هەر دمای دوې شەوا چن قۊڵێوە هۊتەرەشان بەردەن پەی سەرو نۆسووڎې و ژمارێ فرېشان چەنە کوشتېنې، ئەنجامو ئا هۊتەرېنە لەشکەرو نەجەفقولی خانی بە تەمامی شپرزە بییەن، پەوکەی هەر ڕۊشا چەنە بییەنۆ گېڵێنێ پەی جوانڕۊی و چاگە نەجەفقولی خان نامێوەش پەی ئەمانوڵلاخانی دوەمی غولامشاخانی ئەردەڵانی، والی کورڎەسانی نویستېنەو داواو یاردیش چەنەکەرڎەن تاکو جارێتەر هۊتەرە بکەراوە سەرو نۆسووڎې، والیچ سوپێوە ئېجگار گۆرېش گلېرە کەردېنۆ، ئانەش وستەن وەرو چەماش کە مەشۊم ئی جارە هۆرامانو لهۊنی بکەرۊن بە سووتماک، کاتێ حەمەسەعیڎسان جە مەرامو والی ئاگاڎارکریان زانانش وەرگیری کەرڎەی جە لەشکەرێ چامنەی هەرگیز تەواناو جەنگاوەرانو لهۊنینە نییەن و خەڵکو ناوچەکەی تووشو زەرەرێ فرەی مەبان، ئیتر پېسە کەسێ واقیعوین و خەموەرو هۆرامانی، نۆسووڎەش جیائاستېنە و ئامان پەی دەگاو عەبابەیلې پەی یانەو هەسورەیش بە نامې (شېخ عەلی عەبابەیلې)، والی کورڎەسانی بە نیازو گېڵنایۆ حەمەسەعیڎسانی و هامڕاکاش حۆلې فرېش دێنې، سەرەتا جە ڕاو کیانیایۆ پېوەڼییش بە عوسمانییەکاوە کەرڎەن، دماتەر وېش ڕوەو مەریوان کۆتەن ڕا تاکو سەرو مەرزیۆ واتە و واچ چەنی دەسەڵاتدارانو عوسمانی بکەرۊن، جە لاو دۆڵەتی عوسمانییۆ عەزیز ئاغای موتەسەریف ئاماڎەو ئا واتە و واچییە بییەن، هەردوېلێ سەرو ئانەیە ڕېکې کۆتېنې (حەمەسەعیڎسان) و ئانې کە چەنیش بیېنې بگېڵاوە پەی سەرو ماواو مەسکەنو وېشان، پا شەرتې (3000) تمەنې بڎان بە والی گوایا پېسە سەرانەی وەراوەر ئەپا سەرکېشییەی کەرڎەنشان.
درېژەو ڕوەمدراکانو حەمەسەعیڎسانی چەنی دەسەڵاتدارانو ئەردەڵانی و قاجاری ساڵەو (1865ز.) دمای ساڵێ جە دەسبەکاربییەی کابینەو حکومەتو (میرزا زەکی) ئەشناسیا بە (مستەوفی ڕەشتی)، باسشان چانەیە کەرڎەن کە بېباکی هۆرامییەکا یاوان ڕادێ ئیتر پەنەوازەن بە هەر قیمەتێ بییەن مەشۊم بە خاسی تەمې بکریان!
ئەچی ویارەنە فەرمانشان دان بە (ئەمانوڵڵاخانی والی) پەی ڕیشە هورکېشتەی دەسەڵاتو حەمەسەعیڎسانی ڕوەو هۆرامان بگنان ڕا.[1]