Kurdipedia.org
🏠 دەستپێک
EnglishEnglish
📧پەیوەندی
ℹ️دەربارە!
FacebookKurdipedia on Facebook
TwitterKurdipedia on Twitter
زۆرتر
Kurdipedia
English
🏠|📧|دەربارە!|پەڕتووکخانە|📅
🔀 بابەت بەهەڵکەوت
❓ یارمەتی
📏 رێساکانی بەکارهێنان
🔎 گەڕانی ورد
➕ تۆمارکردنی بابەت
🔧 ئامرازەکان
🏁 زمانەکان
🔑 هەژماری من
✚ بابەتی نوێ
📕 تەڵاق و لێکجیابوونەوە لە باشووری کوردستان، شاری هەولێر بە نموونە
سەرباز سیامەند
2018
📕 تەڵاق و لێکجیابوونەوە لە باشووری کوردستان، شاری هەولێر بە نموونە
💬 گڕ لەهەموانە و خۆشی بۆدووانە
[1]گڕ لەهەموانە و خۆشی بۆدووانە
گڕ، زمانەی گەرمییە چ لەئاگر بێت یان لە جۆش وخرۆشی مرۆڤەوە بێت، کۆمەڵێک کوڕوکاڵ و کیژوکچۆڵە لە زەماوەندی بەیەکگەیاندنی بوک و زاوا، زۆر بەگوڕوتینەوە و پڕجۆش و خرۆشەوە هە
💬 گڕ لەهەموانە و خۆشی بۆدووانە
💬 بەخێری گوڵە گەنمەکی چەند گوڵە زیوان ئاوێ دەخۆنەوە
بەخێری گوڵە گەنمەکی چەند گوڵە زیوان ئاوێ دەخۆنەوە.
ئاودێری دێمەکاران خوایە، گەنمی زەوی پشتئاو بە بارانێ ئاو دەدرێت و زەوی بەرئاویش بە کارێز و جۆگە و ئەستێرە و بیران ئاو دەدرێت، چ باران و چ ئاودێرییەک
💬 بەخێری گوڵە گەنمەکی چەند گوڵە زیوان ئاوێ دەخۆنەوە
💬 چارەی خواستنێ دانە
چارەی خواستنێ دانە
چارە، چارەسەرکردنی بابەتێکە، خواستن واتە داخوازیکردن بۆ شتێک یان کەسێک، دان، پێدانە، ئەوە لایەنی ڕاستەقینەی ئیدیۆمەکە وەکو مەبەستیش گوزارشتە بۆ خوازبێنی کیژوکاڵ و یان شت ومەکی ناوم
💬 چارەی خواستنێ دانە
📕 گاثاو ئەشەونێش گوتەگەلی پیرۆز بەشی 4
نووسینی: پیر لوقمان[1]
📕 گاثاو ئەشەونێش گوتەگەلی پیرۆز بەشی 4
☂️ یەکێتی نوسەرانی کوردستان
لە10-02- 1970دا، بەهەوڵ و هیممەتی ئەندامانی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نوسەرانی کورد، مۆڵەتی رەسمی کارکردنی ئەو رێکخراوە لەوەزارەتی ناوخۆی عیراق وەرگیراوە، لەو کاتەوە هاتە مەیدانی کارو خزمەتی ئەدەبی و
☂️ یەکێتی نوسەرانی کوردستان
📕 دەرو دراوسێی کوردستان
نووسینی: بورهان شێخ ڕەوف[1]
📕 دەرو دراوسێی کوردستان
📕 تێنسی سەرمێز
ئامادەکردنی: عومەر عەلی
📕 تێنسی سەرمێز
📝 سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان لەسەر بارودۆخی رۆژنامەنوسانی کورد لە شاری کەرکوک
بەیاننامەی لیژنەی داکۆکی لە ئازادی رۆژانامەنوسی و مافی رۆژنامەنوسان تایبەت بە دەستگیرکردن و هێرش و سوکایەتی بۆ سەر پۆلێک رۆژنامەنوسی کورد لە شاری کەرکوک
لەگەڵ ئەوەی لەم ساڵدا سەندیکای رۆژنامەنوسانی
📝 سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان لەسەر بارودۆخی رۆژنامەنوسانی کورد لە شاری کەرکوک
📝 بەیاننامەی سەندیکای ڕۆژنامەنوسان سەبارەت بە داخستنی نوسینگەی کەناڵی ئێن ئاڕ تی لە هەولێر و دهۆک
لەکاتێکدا کەهەرێمەکەمان بە بارودۆخێکی هەستیاردا گوزەردەکات و هاوڵاتیان نائارام و گرفتاری چەندین قەیرانن و لەبەردەم چەندین هەڕەشەو مەترسی دەرکی وناخۆیی دان. راگەیاندنیش بەهۆی تێکەڵ بوونی لەگەڵ ململانێک
📝 بەیاننامەی سەندیکای ڕۆژنامەنوسان سەبارەت بە داخستنی نوسینگەی کەناڵی ئێن ئاڕ تی لە هەولێر و دهۆک
📝 بەیاننامەی سەندیکای ڕۆژنامەنوسان سەبارەت بە دەستگیرکردنی بەهرۆز جەعفەر
بەرواری 22/9/2020 لەبنکەی پۆلیسی ئەزمڕ لەشاری سلێمانی ڕۆژنامەنوس (بەهرۆز جەعفەر) ئەندامی لقی کەرکوکی سەندیکای ڕۆژنامەنوسانی کوردستان بەتۆمەتی بابەتێکی ناوزڕاندن دەستگیردەکرێت و بۆماوەی یەک هەفتە دەستب
📝 بەیاننامەی سەندیکای ڕۆژنامەنوسان سەبارەت بە دەستگیرکردنی بەهرۆز جەعفەر
👫 حسێن حەمەسەعید تاوێرەیی
حسێن حەمەسەعید تاوێرەیی، ساڵی 1924 لە گوندی تاوێرە لەدایک بوەو لەساڵی 2005 بە نەخۆشی کۆچی دوایی دەکات، خاوەنی 13 کوروکچ بوە کە 12 یان لە ژیاندا ماون، . باپیری کە بە حەمەی خەسرەو ناسراوە لەتیرەی جاڤی م
👫 حسێن حەمەسەعید تاوێرەیی
📝 پرسەنامەی سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان بۆ گیان لەدەست دانی رۆژنامەنوس \'ئەرسەلان توفیق\'
پرسەنامەی سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان بۆ گیان لەدەست دانی رۆژنامەنوس \'ئەرسەلان توفیق\'[1]
📝 پرسەنامەی سەندیکای رۆژنامەنوسانی کوردستان بۆ گیان لەدەست دانی رۆژنامەنوس \'ئەرسەلان توفیق\'
📝 بەیاننامەی لیژنەی داکۆکی لە ئازادی ڕۆژنامەنوسی و مافی رۆژنامەنوسان تایبەت بە دەستگیرکردنی تیمی رۆژنامەوانی کەناڵی ڕوداو
ئەمڕۆ بەرواری 17/10/2020 لەکاتی روماڵ کردنی ئەو روداوەی کە هێزەکانی حەشدی شەعبی بارەگای پارتی دیموکراتی کوردستانیان دەسوتاند لەشاری بەغداد، تیمی رۆژنامەوانی کەناڵی روداو کە پێکهاتوون لە ‘هەڵکەوت عەزیز
📝 بەیاننامەی لیژنەی داکۆکی لە ئازادی ڕۆژنامەنوسی و مافی رۆژنامەنوسان تایبەت بە دەستگیرکردنی تیمی رۆژنامەوانی کەناڵی ڕوداو
💬 وەک زیوانی تاڵە
وەک زیوانی تاڵە
زیوان، ڕوەکێکی زستانییە لەگەڵ دەغل و دان گەشە دەکات ولەپوشپەڕدا تۆوێکی مەیلە و زەردی بۆرباوی شێوەی نزیک لە جۆ و گەنمە، لەدێرزەمانەوە لەگەڵ گەنم و جۆ دەڕوێت و بەئاستەم وەک گژوگیا و قەر
💬 وەک زیوانی تاڵە
💬 کادین بەگۆلکان، کاسە بەوورتکان
کادین بەگۆلکان، کاسە بەوورتکان
کاوکۆتی دوای خلەوخەرمان و مانگی خەرمانان بەشەغرە و ڕەشکەی دەگوازرێتەوە و لەکادینان دادەکرێت بۆ وەرزی زستان و ساردوسۆڵە و بەفرانبار و ڕێبەندان دەدرێتەوە پاتاڵی وەک مەڕوم
💬 کادین بەگۆلکان، کاسە بەوورتکان
💬 یان گاڵ دێنێ یان پەمۆ
یان گاڵ دێنێ یان پەمۆ
گاڵ، ڕووەکێکە تۆوەکەی هاوشێوەی تۆی پەمۆ-لۆکەیە، کەسێک زۆر شارەزاش بێت خراپ دەتوانێت لێکیان جیابکاتەوە، گاڵ ناوێکی کۆنە و ئێستا پێی دەوترێت(هەرزان و گڵێنە) بۆ ئالیکی ئاژەلان سودی
💬 یان گاڵ دێنێ یان پەمۆ
📕 پەپوولە باڵشکاوەکان
نووسینی: ئەحمەد کامەران
چاپی 2020
📕 پەپوولە باڵشکاوەکان
👫 ئارارات مەجید - ئیبراهیم مەجید
ئەکتەر و ئەندامی کارای تیپی نواندنی سلێمانی.
ئارارات مەجید، ژینگە دۆست و خەمخۆری ژینگە و سەرۆکی کۆمەڵەی کوردستانێکی سەوز، سەعات 2ی شەوی 24-10-2020 بەهۆی توشبونی بە ڤایرۆسی کۆرۆنا لە نەخۆشخانەی تایبەت
👫 ئارارات مەجید - ئیبراهیم مەجید
📕 باڵندەکانی قەرەداغ
ئامادەکردنی: بورهان مەجید ناسراو بە کۆرش ئارارات
پەرتوکی باڵندەکانی قەرەداغ، ئەم رێبەرە بەرهەمی سێ ساڵ کاری مەیدانیە لە ناوچەی قەرەداغ کە یەکێک بوو لە پرۆژەکانی دامەزراوەی رووەکی کوردستان. شایانی باس
📕 باڵندەکانی قەرەداغ
📝 راگەیێندراوی ژمارە 240ی وەزارەتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان،
ژمارەی تووشبووە دەستنیشانکراوەکان لە هەرێمی کوردستان بەپێی پارێزگاکان بەمشێوەیە:
هەولێر: 461 تووشبوو
دهۆک: 425 تووشبوو
سلێمانی: 148 تووشبوو
هەڵەبجە: 19 تووشبوو
20 تووشبووی ڤایرۆسەکەش گیانیان لەدە
📝 راگەیێندراوی ژمارە 240ی وەزارەتی تەندروستیی هەرێمی کوردستان،
👫 کەسایەتییەکان
محەمەد ساڵح دیلان
👫 کەسایەتییەکان
فازیل شەفیق
👫 کەسایەتییەکان
ئەرکان شەریف
👫 کەسایەتییەکان
شەیما
👫 کەسایەتییەکان
زەریفەستان ئە حمەد بەدیع مە...
📖 کورتە دیرۆکا باژێرێ ئامێدیێ شەرێ میرا، جهویێن کورد و دەمێن گران پشکا 2 | پۆل: کورتەباس | زمانی بابەت: 🏳️ کرمانجی - کوردیی باکوور
⠪ بەشکردن
Facebook
Twitter
LinkedIn
Whats App
Viber
SMS
Facebook Messenger
E-Mail
👍
⭐ نرخاندنی بابەت
1 دەنگ 5 ⭐
⭐⭐⭐⭐⭐ نایاب
⭐⭐⭐⭐ زۆر باشە
⭐⭐⭐ باش
⭐⭐ خراپ نییە
⭐ خراپ
☰ زۆرتر
⭐ بۆ ناو لیستی کۆکراوەکان
💬 رای خۆت دەربارەی ئەم بابەتە بنووسە!

✍️ گۆڕانکارییەکانی بابەتەکە!
🏷️ Metadata
RSS

📷 گووگڵی وێنەی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
🔎 گووگڵی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
✍️✍️ ئەم بابەتە باشتر بکە!

کورتە دیرۆکا باژێرێ ئامێدیێ شەرێ میرا، جهویێن کورد و دەمێن گران پشکا 2
د. برگێت ئا‌مان
ئەولییا چەلەبی و هندەک چاڤدێرێن دی
ژ بو نفشێن پاشەروژێ هێشتا ب زەحمەتتره ‌لێکولینان ل سەر رەه و ریشالێن میرێن بەهدینان بکەن، چونکی ئه و ژێدەرێن کێمێن ل بەردەست‌ نەدراستن و گەلەک جاران ژی‌ دژهەڤن. گۆمانبرە کو دەسەلاتا سەعیدی ل سالا 1606 ژ ئەنجامێ هێرشا ئەحمەدێ ئەردەلانی بو سەر میرگەهێ ب دویماهیک هات. پشتی مرنا میر سەعیدی دیارە ل سالا 1629 پسمامێ وی یوسف، کورێ بەیرا‌می، دەسەڵات گرتە دەستێ خو. ل بارەی وی مێژونڤێسێ ئیمپراتوریا ئۆسمانی ئەولییا چەلەبی بەحس دکەت، کو ل شەرێ ل سەر دیاربەکرێ ل سالا 1638\39 ژ لایێ ئۆسمان‌یاڤە هاتیە گرتن و زیندانی کرن. حەفت سەد ژ زەلامێن وی هاتنە کۆشتن و سەرێن وان‌ هاتنە ژێکرن و بۆ سولتانی ل کوستانتینوپولێ هاتنە فرێکرن.
(وێنێ ژمارە 9: جلوبەرگێن کوردی. ژێدەر Reclus 1884)
ل ژێر حو‌کمێ میر یوسفی جارەکا دی پشکدارییا میرگەهێ هاتەکرن د ستاندنا بەغدا دا ژ لایێ سولتان مورادێ چارێ ڤە ل سالا 1638. د ناڤبەرا هەردوو نڤیسەرێن کورد شەوالێ ئامێدی و مایی رازیبوون هەیە ل ‌سەر رویدانێن وی دەمی هەتا سالا 1700ێ. میر موراد، میراتگرێ سەعیدی وەکو مایی دبێژیت، دەسەلات بۆ قوبادی هێلا. پاشی ل پاش وی بەیرام و سەیید هاتن. دەمێ شەوالێ ئامێدی دڤەگێرانا وەختی (مێژویا سالان) دا پیچەکێ یێ قەلسە، ڤەگێرانێن مایی د دروست و بێگۆمان ترن‌، بەلێ ئەو‌ هەڤدژن دگەل گۆتنێن ئەولییا چەلەبی. ژ بەر ڤێ چەندی رویدانێن سەردەمێ حو‌کمێ ڤان کەسان ب تنێ دکارن پاشی بهێنە تەخمینکرن. (ل ‌دویماهیا ڤێ لێکۆلینێ بنێره).
گومانبرە کو ئەولییا چەلەبی د سالا 1655ێ دا سەرەدانا ئامێدیێ کریە، و ل وی دەمی چا‌ڤپێکەتن دگەل سەعیدی وەک میر کری‌یە و ئەڤ تشتە بەحس کریە. ئه و دبێژە، ئامێدیێ سەربخوەترین و بهێزترین میرگەها کوردان بوو. وەکی هەمی دەڤەرێن ئۆسمانی ل وی سەردەمی وێ ژی پارچەیێن دن ب سەر خوەڤە هەبوون، ئه و ڤان ناڤان دبیژیت: ئاکرێ، شێخان، زاخو، دهوک، مزۆری و زێباری. ئەڤە هەمی حوکمێ میراتگریێ بوون و هەروەکی میرێ ئامێدیێ ژ لایێ سولتانێ عوسمانی ڤە‌ دهاتە دانان، ئاغایێن ڤان دەڤەران‌ ژی ژ لایێ میرێ ئامێدیێ ڤە دهاتنە دانان. هندەک جارا ڤان میران ئاغایێن زێده ‌ژی بۆ عەشیرەتێن میرگەهێ ددانان. چەلەبی کارکەرێن میرگەهێ پەسن دکە، یین کو ب جلوبەرگێن خوە یێن تایبەت دهێنە ناسکرن. هەرهوسا ژی بەحسێ بازرگانان دکه،‌ یێن هەتا بەغدا و با‌ژێر و میرگەهێن دن یێن کوردان بازرگانی دکر. ل دویماهیێ ژی بەحسێ خودان پیشە و خودانێن دوکانان دکه ب جل و بەرگێن وان یێن کو ئەڤرو دبێژنێ شەل و شەپک(بنێرە ل وێنێ ژمارە 9) و بەحسی ماموستایێن یان زانایێن ئۆلی دکە، یێن پر زۆر بوون و هەمیان خەنجەرەکا تویژ و درێژ د چاندکێن ب ستویێن خوەڤه ‌‌دا هەبوون. چەلەبی هێشتا ئامێدیێ وەکی ناڤەندەکا گرنک یا کولتورێ کوردی خویا دکه.‌ دیالێکتا ڤێ دەڤەرێ ژی ب زمانێ هەلبەستان ل قەلەم ددە. بەلکی ژی دەستخەتا نڤێسینا نهو ل ئامیدیێ وەک کەڤنترین پارچە هەلبەستا کوردی دەرکەتی‌یه، ژ قەلەمێ وی بیت.
بازرگانێ "بەرێن بها" جێئان ‌ ‌بابتیست تاڤەرنیر Jean-Baptiste Tavarnier ل سالا 1663 سەرەدانا ئامێدیێ کر‌یە. ئه و وی ب "باژێرێ نازک"پەسن دکە، یێ کو جوتیار تیتن و مازیێن خوە دئیننێ. مرۆڤی پێتڤی ب دەمژمێرەکی هەبوو دا بکاریت ب وێ رێکا چیایی بگەهیتە سەر کەلێ. ل نیڤەکا ڤێ رێکێ چەندین کانیکێن مەزن هەبوون، ژوان خەلکێ ئامێدیێ سپێدەهییا و ئێڤارییا ئاڤ بۆ خوە دئینا. ئه و هەرهوسا دبێژە، کو میرێ دەڤەرێ دکاری، هەشت هەتا دەه ‌هەزار سیارێن شەرکەر کوم ‌بکەت و پتر ژ هەمیا شەرکەرێن پەیا، چونکو خەلکێ وارێ وی ژ خەلکێ هەمی دەڤەرێن کوردستانێ بوشتر بو.
ئۆسمان، برایەکێ سیێ یێ سەعیدی، دەسەڵاتا میرگەهێ گرتە دەستێ خو، بەلێ نە گەهشتە سالەکێ، مەجبور بۆ کورسیکێ بدەتە برازایێ خوە زوبەیری، کورێ میر سەعیدی، یێ کو ل وی دەمی نەما بۆ ساخ و هاتبوو کوشتن. زو‌بەیر ل سالا 1702ێ گەهشتە سەر حوکمی، وی ژنەک ژ جەزیرا بوتان مەهرکر و ل سالا 1714 حوکم دا کورێ خوە بەهرەمی، و ئەڤە پاشی ب ناڤێ بەهرەم‌ێ مەزن ب ناڤودەنگ کەت.
بەهرەمی د ناڤبەرا سالێن 1714ێ هەتا 1768ێ دەسەڵاتا میرگەهێ کر. ل سەردەمێ دەسەڵاتا وی لێکولینا ڤەکولەر کارستن نیبوهر Carsten Niebuhr ل 1765ێ دەرکەت. نیبوهر ب خوە چ جاران سەرەدانا ناڤ چیایێن کوردستانێ و ئامێدیێ نەکربوو، بەلی هەردەم وە دکر کو هەمی دەنگ و باسێن دەڤەرێ بگەهنە وی. نیبوهر دبێژە بەهرەم‌ی گەلەک گرنگی ددا هندێ کو‌ میرگەها وی وەک دەڤەرەک سەربخوە بهێتە ب ناڤکرن و دگۆت، ئامێدیێ چ جاران نا‌هێتە ستاندن. ئه و ژی وەکی چەلەبی ل سەدسالا بەری وی یان ژی‌ وەکی سلڤسترێ دوساجی Silvestre de Sacy پشتی پێنجی سالا ژ وی بەحسێ رەوشا دەسەڵاتێ هوسا دکە.
"کوردان... چ جارا والی و موچەخورێن تورک ژ لایێ پاشای ڤە قەبول نەدکرن، بەلکو وانە ژ ناڤ عەشیرەتێن خوە دهەلبژارتن و ئه و کەس د کرنە ئەندامێن حوکمی، یێن وان ب باش دزانین.
قەشێن دومێنیکانێ
هەر ل وەختێ حوکمێ بەهرەمی و ل سالا 1748ێ ئێکەمین دێرا مسسیونارێن دو‌مێنیکانێ ل میسل هاتە ئاڤاکرن. سلڤسترێ دوساسی Silvestre de Sacy پشتی شێست سالان دنڤێسینە، کو‌ وان قەشان ب هێجەتا چارەکرنا نەخوشان مالێن خوە ل وێرێ دانابوون، خەلکێ دەڤەرێ گەلەک یێ ژ وان رازی بوو و رەوشا وان‌ یا خوش بوو. هەتا تورکان ژی نەخوشخانێن وان‌ ب جهەک ب حورمەت دزانی و ئه و کەسێ چووبا ل سەر بەختێ وان‌، نەدهاتە گرتن. قەشان ژ خوە رە ل ئامێدیێ بنگەهەک ئاڤاکر، کو ب تایبەت ل بارا پتر د مەهێن هاڤینێ‌دا وەخت لێ دبوراند. ئێک ژ ڤان قەشا دومێنیکو لانزا Domenico Lanza بوو. ئه و ژ 1753ێ هەتا 1771ێ ل میسلێ ژیایە و بەحسی ئامێدیێ ل وی دەمی دکە، وەک باژێرەک مەزن یێ خودان گەلەک باخچێن فێقی و کەسکاتی یێن چاڤدایی ب بەتەن و ئەڤرازیێن دژوارڤە‌. هەرهوسا بەحسێ ئینانا ئاڤێ ژ رویباری بۆ ناڤ باژێری دکەت ب وان جوکێن جوان ب دەست چێکری و بەحسێ دێرەکا مەزن و مزگەفتەکا مەزن دکە. ژ سالا 1762ێ قەشی دو‌مێنیکانێ ماوریزیو گارزونی Maurizio Garzoni ل دویڤ گۆتنێن وی ب درێژی‌یا 28 سالان ل ئامێدیێ ژیایە. د شەش سالان‌دا وی فەرهەنگەک کوردی - ئیتالی ژ 4600 پەیڤان دانایە و ب ڤی رەنگی هاریکاری‌یەکا مەزن کرییە، کو زمانێ کوردی وەک زمانەک سەربخوە بهێتە ناسین و دانپێدان پێ بهێتە کرن. بەری وی دەمی کوردی ب گشتی وەک دیالێکتەک فارسی دهاتە زانین. وی دیالێکتا زمانێ کوردی ل ئامێدیێ بزمانێ کوردی یێ رەسەن و راست دزانی ل بەرامبەر زاراڤێن دن. بەلێ جهێ داخێ‌یه،‌ کو وی، یێ ب راستی چ زانایێن ئەورۆپی جهێ وی ناگرن ب زانینا وی، ل سەر دەڤەرا بەهدینان، چ نڤێسینێن ل سەر مێژویێ و ژیانێ ل میرگەهێ ل دویڤ خو نەهێلاینە. ب تنێ نڤێسینا وی یا کورت ل سەر میراتگریێ ل میرگەهێن کوردان د جهێ خودایە. ئه و دبێژە، کو دەسەلات نە مەرجە پشتی نەمانا بابی بۆ کوری چووبا، بەلکو پشتی مرنا دەسەلاتدارەکی بۆ خورترین و چەلەنگترین ئەندامێ بنەمالێ دچوو. ئەگەر هوسا نەبا وەدیارە، کو ئه و ب خیانەت و شەری یێ گەهشتی‌یە‌ دەسەلاتێ. رولەکێ گرنک بۆ عەشیرەتان د ژیانا سیاسی دا ل قەلەم ددە. مللەتێ زیرەک و دژوار هەمی خەلکی عەشیرەتان بوو و ژ مێرێن وان‌ ‌‌هێزێن شەرکەران و لەشکەران پێک دهاتن. هەر عەشیرەتەکێ ئاغایەک هەبوو، یێ ژ لایێ میری‌ڤە دهاتە ناڤکرن. بەلێ گەلەک جاران ژی هەر ئەڤ عەشیرەتە بوون، یێن ل دژی میری د رابوونە سەرخوە. سێ یان چار عەشیرەت دبوونە ئێک و شەر ل دژی میری دکرن. ئەگەر بسەر کەتبانە، وان‌ میرەکێ ب دلێ خوە د دانا سەر حوکمی، بەلێ پا هەر ئێک ژبنەمالا میری بخوە. ل وەختێ وی و ل دویڤ گۆتنێن وی هەر ئێک ژ پێنج میرگەهێن کو‌ردان ل ئیمپراتوریا ئۆسمانی(بتلیس، جەزیرا بوتان، ئامێدیێ، جولەمێرگێ و قەرەچولان) دوازدەه ‌هەزار سیارێن شەرکەر هەبوون.
میراتگرێ بەهرەمی کورێ وی ئیسماعیل بوو، یێ ژسالا 1768ێ هەتا 1798ێ دەسەڵاتدار بوویە‌. ل دەمێ دەسەڵاتا وی ئێزدیێن شێخانێ کەتنە بن حوکمداری‌یا میرگەها بەهدینان. ڤان ئێزد‌یا گەلەک نەخوشی و زۆری ل بندەستێ وی میری دیتی نە. ل دەمێ حوکمێ ئیسماعیل‌ی چەند سەرهلدانەکێن ئێزد‌یان ڕو‌یدان. ئیسماعیل‌ی ل 1779ێ میرێ ئێزد‌یا چولو و دوانزدەه ژ کەساتیێن ب ناڤودەنگ کوشتن و پسمامێ وی خەنجەر دانا جهێ وی. ئەڤە ژی هەر جارا ئێکێ بوو، کو حەکمدارەکێ موسلمان مایێ خو (دەستێوەردانێ) د کارێ میرێن ئێزدیان دا بکەت. و پشتی سالەکێ وی خەنجەر ژی ئێخست و کورێ چولوی حەسەن کرە میر ل جهێ وی.
ل سالا 1779ێ میرێ جەلیلی‌یا عەبدولقادری ئامێدیێ دورپێچ‌ کر و ستاند. خرابکرنەکا مەزن کەتە با‌ژێری و نێزیکی 300 مالێن ئامێدیا ب زۆری هاتنە دویر‌ئێخستنن بۆ با‌ژێرێ میسلێ.
ئیسماعیل‌ی شیا ل‌ دژی برایێ خو شەری بکەت و ل سەر حو‌کمی بمینیت. چونکو‌ برایێ وی ژی داخازا دەسەڵاتێ بۆ خوە دکر و دەڤەرێن زاخو و ئاکرێ ستاندبوون.
پشتی وی و ل ‌سالا 1798ێ کورێ وی یێ بچویک موحەمەد تەیار بوو میر. دبێژن ژ‌یێ وی 16 سال بوون. پشتی وی سێ برایێن وی یێن دن حوکم کرن: موراد ژ سالا 1802ێ هەتا 1805ێ. بەلی پشتی وی پسمامێ وی بناڤێ قوباد بۆ سالەکێ هاتە سەر دەسەڵاتێ ژ 1805ێ هەتا 1806ێ. بەلێ ژ بەر کو ئەڤ کەسە نەیێ خو‌شتڤی بوو ژ هەمی لایان ‌ڤە، هاتە لادان و برایێ سیێ عادل دانا جهێ وی. بەلێ ئه و ژی پشتی دوو سالا ب نەخوشی‌یا تاعونێ ل 1808ێ مر. ژ ڤێ سالێ ڤە زبێر، داوی کورێن ئیسماعیل‌ی بوو میر ل ئامێدیێ. تێ گۆتن، کو ئێک ژ کارێن وی یێن دەستپێکێ، کوشتنا میرێ ئێزد‌یا حەسەن بوو، یێ ژ لایێ بابێ وی ڤە هاتی‌یە دانان و جهێ باوەر‌یا وی بو. ‌
قەشەیێ دومینیکانی یێ ئیتالی ل میسلێ Guiseppe Campanile، و بەری وی ژی لانزا Lanza، یێ کو کەلەگ سالا ل مویسلێ ژیای، بەحسێ سالێن ژ 1809ێ هەتا سالا 1815ێ دکەن. دبێژن ل سەردەمێ دەسەڵاتا زبێری ئامێدیێ باژێرەکێ ب هێز بوو. حەفت پاشان و وەزیران ل ڤی دەمی پێکول کر ئامێدیێ بستینن، بەلێ نەشیان. ب هێزا هندەک (چەند جوتەک) توپان باژێری شیا هێرشێن لەشکەرێ ئاسیایێ بشکێنیت و خوە ب پارێزیت. سێ هەزار کەس ل ڤی باژێری دژیان. ژ وان چەند سەدەک فەلێن کاتولیکی بوون، سەد کەس کلدانی بوون، و نێزیکی 80ێ کەسان ژی جهی بوون ڤێ میرگەهێ پتر ژ چوار هەزار گو‌ندان هەبوون. چ کارێن دن ل دەڤەرێ نەدهاتنە کرن ژبلی چێکرنا جلک و ئامانا. ل هەمی جها تەمبەل و بێزاری و هەژاری هەبوو. ل سالا 1815ێ مسیونا (مزگێنبەرێن) دومینیکانی دەست ژ ئامێدیێێ بەردا و جارەکا دی ل سالا 1840ێ ڤەگەریان. ل سالا 1859ێ دو‌مینیکانێن فەرەنسی کارێ مسسیوناری بەردەوامکر.
ل ‌داوییا روینشتنا کامپانیلە و ل سالا 1814ێ جوهن مکدۆنالد کینیر John McDonald Kinneir سەرەدانا میرگەهێ کر. ئه و هوسا بەحسی میری میرگەهێ زبێری دکەت‌:
''پاشایێ ئامێدیێ، یێ کو نهو ئەم ل سەر ئەردێ وی نە، بناڤی‌ڤە دکەڤیتە بن دەسەڵاتا پاشایێ بەغدایێ، بەلێ ئه و بهەمی رەنگا میرەکێ میراتگرە، یێ ئازایه و سەربخوەیە. ئه و ئێکسەر ژ نەژادێ بنەمالا مەلەکێ عەباسی‌یە. با‌پیرێن وی پشتی مرنا خەلیفێ عەبباسی‌ ل بەغدایێ هەتا نهو خودانێن دەسەلاتێ نە ل ئامێدیێ‌. ئەڤ پاشایە ئێکە ژ زەنگینترین و ب ‌هێزترین پاشایێن کوردستانێ. باژێرەکێ وەک بورجەکا خورستی، سێ رۆژا دویر ژ با‌کورێ میسلێ. دەڤەرا وی ژ 31 پارچان پێک دهێت. هەمی پارچە دبو‌شن ژ مرۆڤان و ب بەرهەمن ژ گەنمی و تری و هەمی ژی کوردن، نێستروئانی‌‌نە، کلدان و کاتولیکن.''
سەرەدانا رێڤنگێن برێتانی، موحەمەدێ کورە و شکەستن
ئەم سپاسیا‌ سەرەدانا رێڤنگێ ئینگلیزی ریچ ‌ی Rich دکەین ژ‌ بۆ وان پەسنێن وی ب درێژی ل سەر دەمێ دەسەڵات میر زبێری کرین. هەرچەندە ریچ ژی بخوه وەکی ئاینسوورت Ainsworth دبێژیت سەرەدانا باژێرێ ئامید‌یێ نەکریە.‌ ریچ بەحس دکەت کو ل سالا 1820ێ نێزیک هەزار مالێن موسلمانان، دووسەد مالێن جهی‌یان، پێنجی مالێن نێسترویانی و هندەک یێن یاکوبی و ئەرمەنی دکەت. ئه و دبێژیت، کو بنەمالا میری ژ بەرزترین بنەمالێن میرێن کوردانە. بەحسی میری هو‌سا دکەت، کو کەس نەوێریت، وەکی سێنیکا وی یان قەلینا وی بکار بهینیت و ئه و هەردەم ب تنێ و بێی کەسەک ب بینیت نانی یان زادی دخوت. وی گەلەک بزاڤ دکر، ئەفسانەکا یێ کەس نەگەهیتێ و کەس نەشێتێ و کەس نابینیت ل سەر خوە بەلاڤ بکەت. د بەحسێ ریچ دا بۆ شێوازێ حو‌کمێ وی دا هوسا دیارە کو سەروکێن عەشیران پوستێ سەروک وەزیران دگرت و ئێکودوو دڤی پوستی دا دگوهوری. ل دەمێ سەرەدانا وی، ئاغایێ نێروەیی‌یا، عەشیرەتەک پێکهاتی‌یە ژ موسلمانان و فەلان و جهی‌یان، پوستێ سەروک وەزیران ددەستی‌دا بوویە. و پشتی وی یێ نێزیک تر هەر سەروک عەشیرەتێ مزیری‌یا بوو.
ئاغایێن هندەک عەشیرەتان ما‌لێن خوە ل ئامێدیێ هەبوون. تشتێ باڵکێش ژی ئەوە، کا چەوا باج‌ دهاتنە وەرگرتن. میری بخوە سەرەدانا ئاغایێن عەشیرەتان دکر و ل دویڤ سیستەمێ ئیسلامی باج‌ وەردگرت.
هەروەکی بەری دوو سەد سالان چەلەبی بەحس کری، ریچ ژی بەحسی وان شەلوالێن فرەه و رەنگاورەنگ و ب خەت دکەت (شەل)، یێن کو هەتا ئەڤرۆ ژی ل دەڤەرا بەهدینان خەلک دکەنە بەرخوە. هێشتا ژی بەحسێ راڤ و نێچیرێ دکەت. ل چیایێن دەڤەرێ پەزکیڤی دهاتنە کوشتن، که و ب هاریکاری‌یا داڤا و بازی‌یا دهاتنە گرتن. هەتا ئەڤرو ژی کەیفا خەلکێ ئامێدیێێ و دەورو بەرێن وێ ب کەوا دهێت، وەک بالەفرەکێ کیڤی بۆ نێچیرێ و بۆ بخودانکرنێ د ناڤ مالێدا. ریچ هەرهوسا بەحسی هندێ دکەت، کو هەمی خەلکێ ئامێد‌یێ ل هاڤینێ دەردکەتنە مێرگێن بلند، کو میری ل وێرێ کوچکەک هەبوو. خەلکێ دی ‌ژی کەپر بۆ خوە ئاڤا دکرن. ئەڤ ترادسیونه هەتا نهو ژی وەکی بەرێ ل دەڤەرێ یا مایی. بەحسێ ترسا خەلکی ژی ژ هێرشێن فەلێن تیاری ژ دەڤەرا جیران هەکاری ژی هات‌یە کرن.
زبێر ل سالا 1820ێ مر بێی ئێکی ل جهێ خودابنیت. د ناڤبەرا هەرچوار برازایێن وی: موراد، موسا، سەعید و ئیسماعیل‌ی دا هەڤرکییەکا دژوار ل سەر بدەستئێخستنا دەسەڵاتێ دەستپێکر. ئەڤە بوو فاکتەرێ بنگەهین یێ کەتنا میرگەهێ. میرێ داو‌یێ یێ فەرمی ئیسماعیل کورێ تەیاری بوویە. پشتی سالێن 1830ێ هەردوو میران ئیسماعیل و سەعید پشکداری کرن د سەرهلدانان دا دژی ئۆسمانی‌یا. هەرچەندە نە ژدل وەکی دراوسێ‌ یێن خوە هەردوو میرێن بناڤ و دەنگ وەک میرێ بوتان بەدرخان ل پایتەختا خوە ل جزیرێ و میر موحەمەدێ سوران ل پایتەختا خوە ل رەوا‌ندوزێ، میر موحەمەد دهاتە ناسین ب ناڤێ میرێ کورە، چونکو‌ چاڤەکێ وی یێ کورە بوو، ل دەمێ خوە میرێ هەرە بهێز بوو د ناڤ کوردان ‌دا. د چەند سالان ‌دا وی هەمی میرگەهێن دەوروبەرێ خوە ستاندن. کەس ب سەر زوری‌یا وی نەدکەت، ب تایبەت د شەرێن خوەدا ل ‌دژی ئێزدیان، بەلێ هەرهوسا جهی و فەلێن نێزیک وان. ژ هەمی مێژونڤێسان ب تنێ لونگریگ ب رەنگەکی پەسنێن ئەرێنی یێن شێوێ دەسەڵاتا وی دکەت. میر ئیسماعیل ب بەردەوامی د شەری دا بوو، ل دژی مرۆڤێن خوە و د هەر دەمی دا ل دژی هێرشێن میرگەها سوران یێن میر موحەمەدێ کورە بۆ سەر خاکێ دەسەلاتا وی. ل سالا 1831ێ میر ئیسماعیل‌ی ئێدی نەدڤییا یان ژی نەدشییا، ئێزد‌یێن ل سەر بەختێ خوە ب پارێزیت ژ هێرشێن میرگەها سوران. ڤێجا ئه و ژی چوونە دەڤ مزیرییان و خوە ب وان ‌ڤە گرێدان. دهێتە گۆتن، کو‌ نێزیکی 100 هەزار ژن و کچ هاتنە ئێخسیرکرن و پتر ژ 15 هەزار مرۆڤ هاتنە کو‌شتن. هینری جیمس روس Henry James Ross، دختورەک بریتانی‌یە، ل سالا 1833ێ سەرەدانا میرێ سوران موحەمەدێ کورە کری‌یە، دنڤێسینه، کو میرگەها (ئامێدیێ) کو بەری هنگی ژی یا پارچەکری بوو، ب کێمی دوو کەسا ژ ‌بنەمالا میری خوە ب میراتگر دزانی و هەڤرکی و شەر ل بدەستئینانا کورسییا دەسەڵاتێ دکر. ئێک ژ وان سەعید بو کو وەک خشیم و بێهیز و دهاتە ناسکرن، خو ل ئامێد‌یێ ئاسێ کر بو‌ و یێ دی ژی ئیسماعیل بۆ ل ئاکرێ. . ل بهارا سالا 1833ێ ئاکرێ ب دەستێ میرێ کورە هاتە ستاندن، ئامێدیێ ژی هەر ل دەستپێکا وێ هاڤینێ پشتی دورپێچکرنەکا درێژ و توپبارانکرنەکا دژوار هاتە ستاندن. ب هەزاران قوربانیێن سیڤیل شەرکەرێن بەرەڤانی ژ ئامێدیێ دکر هاتنە کوشتن. . ل ئامێد‌یێ موسا و ل ئاکرێ سەلیم وەکی رێڤەبەرێن باژێری هاتنە دانان. ئه و زۆری‌یا میرێ کو‌رە د وەختێ خوەدا کری و هەتا گرتنا وی ژ لایێ ئۆسمانی‌یا ڤە ل سالا 1836ێ پشتی هنگێ ب چەند نفشاڤە و هەتا نوکه ‌ژی دایک و باب زاروکین خوە ب ڤەگەریانا وی دترسینن. ستاندن و وێرانکرنا باژێری و کوشتن و کو‌مکوژی‌یا خەلکێ باژێری کارەساتەکا هوسا یا مەزن بوو، کو باژێر ئێدی ج جارا نەشیا خوە ژێ رزگار کەت و بزڤریتە سەر هێزا خوە یا بەرێ. د سەر هندێرا ژی شەرێ ناڤخویی، یێ بنەمالا میران ل سەر دەسەلاتێ و سیاسەتا نوی یا مەرکەزیکرنێ یا سولتان مەحمودێ دووی (1808 1839ێ) بوونە ئەگەرێن داو‌یا میرگەهێ.
هەرچەندە ل داو‌یا سالا 1838ێ ئیسماعیل‌ی باژێرێ ئامێد‌یێ و ئاکرێ ژێ ستاندەڤە، بەلێ پشتی دەمەکێ کێم ژ دەست چوون.
دەمێ ل سالا 1839ێ دختور و مسیونەرێ ئەمریکی ئیساهل گرانت Asahel Grant سەرەدانا دەڤەرێ کری، دنڤێسینە، کو کوردەکێ دی هەر ژ وی نەژادی ل ئاکرێ روینشت بوو، وەک رێڤەبەرێ باژێرێ ئامێدیێ و دگەل هێزەکا ژ 330 چەتێن ئەلبانی، چەوا ڤی کەسی گازندە ژ نەمانا نەژادێ خوە و دەستدان ژ دەسەلاتا پتر ژ 1200 گو‌ندان دکرن. ل سەر ئامید‌یێ ئه و دنڤێسینە:
''من باژێر دیت وەکی یێ ب سەر ئێکدا هاتی ژ بەر شەرێن ب سەردا کرنا کوردێن رەوا‌ندوزێ: ژ هەزار خانیا ب تنێ دوو سەد و پێنجی خانیا مرۆڤ تێدا دژیان. ئه و سێ چار پارچێن دی، وەکی هەمی بازار و دو‌کانا د خرابکری بوون و جهێ پیساتیێ و دلرابینێ بوون.''
گرانت بەحسێ لەشکەرێ داگیرکەرێن تورک دکەت، ل بەر دەرگەهێ باژێری، یێن گەلەگ پرسیار ژێ کرین. هەرهو‌سا بەحسی نێزیکی سەد مالێن فەلان و سەد مالێن جهی‌یان دکەت.
هوسا دیارە کو دەمێ مسسیونەرێ ئنگلیزی ئاینسڤورت ل سالا 1840ێ گەهشتی‌یە ئامێد‌یێ رەوشا باژێری هێشتا خرابتر بوو. ئه و دبێژە ژ هەزار خانی یان ب تنێ دووسەد مالان مرۆڤ تێدا دژیان. نێزیکی چارێکەک ژ بازارێ دهاتە بکارئینان. یێن دی د خرابکری و پیس بوون. نێزیکی حەفتێ مالێن جهی‌یا ل باژێرێ بوون و ئه و زێدەهی‌یا خەلکێ باژێری بوون. وان‌ سێ کنیشتە هەبوون. هێشتا هەر دبێژە، کو قەسرا میری یا بەرێ، یا بنێ وێ ب بەرا و سەرێ وێ ب ئاخێ هاتیە ئاڤاکرن، یا ڤالا بوو و کەس تێدا نەدژییا، و بەحسێ ئه و منارا، هەتا ئەڤرو ژی دیار (بنێری وێنە 10 و 16) و مزگەفتەکێ دکەت.
شێست مالێن موسلمانان هەبوون و پازدەهێن کلدانی‌یا و پێنچ مالێن کلدانێن رومی و پێنچ یێن ئەرمەنی و دووسەد زەلاما ژی رێڤەبەری ستاند بوو.
ئاینسوۆرت ئێکەمین رێڤنگە، یێ بەحسی ئاڤاەیەکی کری، ئەوا کاڤل و تژی ژ گلێشی کو هەتا ئەڤرۆ ژی دهێتە دیتن ل باژێری (بنێرە وێنێ‌ 11). ئەڤ کاڤلە بناڤێ کویرە سەرەجە یە. سەرەجە دیارە ژ پەیڤا عەرەبی ''سهریج'' هاتی‌یە، ب مانا گولا ئاڤێ یان ژی تانک. ‌گەر ئەڤ ناڤە ل سەر وی دەمی هەبیت و رێڤنگا نەگۆتبیت یان ژی ل ڤێ داو‌یێ هاتبیت، نەیا ئاشکەرایە، هەروەکی ژ‌یێ ڤی ئاڤاهی. ل دور ئاڤاهیێ کەڤری و ل دویڤ هندەک ئاڤاهیێن دی ژی گەلەک چیڤانو‌ک و چیروک دهێنە گو‌تن. خەلکێ باژێری هەر دبێژن، ئەڤ ئاڤاهی‌یە دێرەکا فەللایە یان ‌ژی یا بەری ئیسلامێ یە. سەردابەکا ژ کەڤری، یا کو دیارە پشتی ئاڤاهیێ سەرەکی هاتی‌یە ئاڤاکرن، هێشتا نەزانینێ ل بارەی ئاڤاهی دیار دکەت. ئاینسڤورت باوەردکەت، کو ئه و ئاڤاهیەکێ ئاگر پەرستێن ساسانی‌یە. بادگەری
کارتەک بوو دانایە و ئه و ئاڤاهیێ ل کەڤری هاتی‌یە دانان ب جوببە (جبة) دزانیت. ئەڤه ‌ژی راستە، چونکو وی گەلەکێن وەکو ڤان ل ئاڤاهی‌یێن بچویکتر ل باژێری دیتینە. باخمان Bachmann، یێ کو سالا 1911ێ سەرەدانا باژێری کری، گۆتنێن ساندرێجسکی بێی ناڤێ وی بهینیت پشتراست دکەت‌. ژلایێ وی ڤە وێنە و نەخشەکێ دروست ل بەر دەست هەنە.(وێنەیێن‌ 1214) بوهمەر Boehmer، یێ ل 1972 شینوارین ئاڤاهی خواندین، تیور‌ییا جوببەی‌ گومانبر دکەت. ل سەر ژورێن گوران (قەبران) دبێژە ئه و ل سەدە‌یا 5ێ یان ژێ 6ێ هاتینە دانان، ئانکو بەری داگیرکرنا عەرەبان ل نیڤەکا سەدێ 7ێ.
ئاڤاکرنا جوببێ دزڤریتە بەری ڤی وەختی ژی. یا ئاشکەرایە، کو ئەڤە ئاڤاهیێ دێرەکێ بویە، وەکی ژ فو‌رمێ وێ دیارە. ئاینسڤورت، بادگەر، روس، ساندرێجسکی و سیکیس Sykes پەسنا وێ کەلایێ ژی دکەن یا ل ‌ئالی‌یێ باکورێ ڤی ئاڤاهی‌. دیارە کو میرێ کۆر ئەڤ کەلا ب ‌دیوار ل سالا 1830ێ‌ ئاڤا کریە و ژ لایێ ئۆسمانی‌یا ژی ڤە هاتی‌یە بکارئینان. ئەڤ کەلە یا جار گوشەیی‌یە و ل سەر هەر گوشەکی قوبەک گروڤر هاتی‌یە ئاڤاکرن. ئەڤه ‌ژی وەکی گورێن گورستانی ل سەر نەخشێ باخمانی د دیارن. (وێنێ‌ 12). ئەڤ ئاڤاهی‌یە یان ژی ئەڤ ئاڤاهیێ نوی کری هەتا ئەڤرۆ ژی ژ لایێ لەشکەری ڤە دهێتە بکارئینان. ئاینسڤورت هەر‌هوسا بەحسی سیلاڤێ دکەت، ئه و جهێ ئەڤرو ب ‌ناڤ و دەنگ ل دەڤەرێ ب‌ سەیران و گەریانا دگەل شەلالێن خوە، یێن ئەڤرو ژ بەر چێکرنا جادێ بۆ ئامێد‌یێ بوینە دوو پارچە، یا سەری و یا بنی. هەر هوسا بەحسێ گەلیێ مزیرکا دکەت، یێ پاشی رۆ‌لەکێ مەزن دبەرخودانان دا ل دژی ئنگلیزا دبینیت. هەرهوسا بەحسی سەیرانگەها بنەمالا میری ل ناڤ مێرگان دکەت، یا پشتی 5 سالان بوویە کاڤل، هەروەکی روس‌ی دیتی.
یا مای
Longrigg 1925: 45.
مایی 1999: 128.
Dankoff 1990: 158, Köhler 1928: 40.
عەبدال خان، میرێ بەدلیسێ ل ‌سەردەمێ یوسف‌ی هوسا دنڤیسە.
McDowall 1996: 29.
مایی 1999: 130.
ل دویڤ گۆتنێن شەوالێ ئامێدی (2000:269) سەعیدی پشتی 1629 حوکم کری‌یە و پشتی وی یوسف هاتی‌یە و بەحسێ مورادی قەد نەهاتی‌یە.
چەلەبی ب ڤێ چەندی گۆتنا مایی رەد دکە، کو سەید، کورێ سەعیدی، ل سالا 1632 ها‌ت‌یە سەر حوکمی. (مایی 1999: 130).
Bruinessen 2000:7.
مازیێن ژ ناڤ دارستانێن داربەر‌یان یێن بەرفرەه ل دەور و بەرێن ئامێدیێ هەتا دەستپێکا چەرخێ 20ێ دگەهشتنە لەندەن و ها‌مبورگ و مارسێلیایێ. ژ وانە حبر، رەنگێ قوماشی و دەرمان بو چێکرن و رەنگ‌کرنا پیستی دهاتنە چێکرن. تشتێن دن یێن بازرگانی دگەل تیتن‌ێ وەکو تاڤەرنیر بەحس کری، برنج، کونجی و ئارسەن (شتەک کێمیاوی) (کوڤارا نەمسا ل سەر رۆژهەلاتی، ژمارە 44، سالا 1892، لاپەرێن 248,254,256). هەرهوسا ژی هری و هندەک جاران. حەریر. (Brzezowski 1892:263). نیبور ژێ بەحسێ بازرگانی‌ ب تایبەت یا مازی‌یا دگەل ئوروپایێ دکەت (1778:330). دیتنا پارێن کەڤن دیار دکەن، کو‌ ل نێزیک سالێن 1700 پەیوەندی‌یێن بازرگانی دگەل براندنبورگ، پولونیا و ئەلمانی‌یا قەیسەری هەبون. ل نیڤەکا سەدە‌یا 19ێ نڤیسەڤان گەلەک مەدحێن مێویژێن ئامیدیێ د‌کەن(Ainsworth 1842:194, Badger 1852:199, Sandreczki 1857: Bd. I: 280). ژبلی ڤانە ژی گەلەک بەحسێ هژیر و هنار و هنگڤینێ ئامێدیێ دهێتە کرن (Cuinet 1892:760). هەتا ئەڤرو ژی ئەڤ بەرهەمە‌ بو دەڤەرێ گەلەک دگرنگن‌. نیبوهر (Niebuhr 1778: 332) بەحسێ چیکرنا رساسی ل دەڤەرێ دکەت‌. یا ئاشکرایە، کو چیایێن گارەی د زەنگینن ب ماتریالێن بن عەردی وەک ئاسن، رەژی، سفر، رساس و ئورانیوم.(موحسن سەجادی 1999:35). ل سەر ڕێ‌یا دناڤبەرا دەڤەرێ و میسلێ دا ئاندیگو و کوشەنیلە Indigo, Kochenille ئاسنێ سور ل مالان، شال، ئەتلەس، پارە و ئامیرێن ئاسنی دیتن (Silvestre de Sacy 1809: 80). روس (Ross 1902: 108) بەحسی ل سالا 1847 ێ دکە، هەرچەندە دوکانێن وی دەمی بێ رەوش بوون، بەحسی کارێ هری‌یێ و دەرسوکا ژ مەنجستەرێ و شالێن ملا ژ گلاسکوو و جلکان ژ دیمەشقێ.
Tavernier 1681: 121.
مایی 1999: 136.
شەوالێ ئامێدی دبێژە 1701ێ. (2000: 286)
Niebuhr 1778: 332.
Niebuhr 1778: 329.
بەری هنگێ بنێزیک سەد سالان ل 1632 گەرەکە دێرا کەپوتسی‌یێن فەرەنسی بنگەهەک ل میسلێ دانایە.(Yonan 1989: 19) و وانە فەرهەنگەک و رێزمانەک نڤێسی‌یە‌، بەلێ بەرزەبوینە (Galletti 1995: 106, 41). ژ دویماهیکا سالێن 1830ێ و ب تایبەت پشتی کهومکوژی و فەرمانا ل دژی فەللان ل سالێن 1843 و 1846 گەلەک ذیران هەولدان، مسسیونارێن خوە بسینن کوردستانێ: ل 1854 مسسیونارێن ئەمریکی ڵوبدەلLobdell و یەرەمییاJeremiah ل نێزیک دەڤەرا ئامێدیێ مالێن هاڤینێ بو خێزانێن خوە ئاڤا کربون، بەلێ ل سەر وان چ دەنگ و باس نینن. (Guest 1993: 117) و ل 1911 ێ ژی مسسیونارا ئێرزبیشوڤێ ژ کانتەربوریErzbischofs von Canterbury ل نێزیک ئامێدیێ بنگەهێ خوە دانا بو.(Guest: 1993: 171; Yonan 1989: 24; Wigram & Wigram 1922: 321, 395) براستی لێکولینا ئەرشیڤێن دێرێ ل سەر دەڤەرێ گرنکی‌یەکا مەزن بو وێ هەنە.
Silvestre de Sacy 1809: 80.
Galletti 1995: 99.
مایی 1999: 138.
Galetti 1995: 116.
لانزا Lanzaبەحسی گەلەک ئەرمەنی‌یان و یو‌نانی‌یان دکە ل باژێری. ئەرمەنی ژ لایێ هندەک نڤێسەرێن دن ژی دهێنه بەحس‌ کرن (Brzezowski 1892: 263; Badger 1852: 201)، بەلێ بەحسێ یونانی‌یان بتنێ ل لایێ وی هەیە. مروڤ نە شێت بێژیت بەلکو ل ڤێرە خەلەتی‌یەک یان گوهورینەک هەیە، جنکو لانزا وەک قەشەکێ کاتولیکی زانایەکێ ئۆلێ خوە و گروپێن ئۆلێ فەللان بوو. یا سەیر ئەوە، کو ئه و چ بەحسی فەلێن دن یان جهویان ل باژێری ناکەت.
بەری وی ژی مسسیونار لیوپولد سولدینیLeopoldo Soldini (ل 1779ێ مری‌یە) پترین ژ وەختێ خوە ل دەور و بەرێن ئامێدیێ بری‌یە. بەلێ چ نڤێسین ب دەستێ وی نینن. (Galetti 1995: 107, 46)
Galetti 1995: 106.
میرگەها بوتان.
نا‌ڤێ کەڤن یێ باژێرێ هەکاری.
ل دویڤ گۆتنێن سلڤستەر دوساسی (Selvester de Sacy 1809: 87) ئەڤ میرگەهە ژ میرگەهێن بابان و سوران پێکهاتبوو.
Galletti 1995: 107.
شەوالێ ئامیدی 2000: 286، مایی 1999: 141، لونگریگ 1925: 209.
ل ‌دویڤ گۆتنێن گارزونی، میرا کارێ جەللاد (سەربر) هەرگاڤ ددا ئێزدیان. چنکو دبێژن وانە نەدخاست خوینا موسملانا برێژن، ئەڤ کارەژی مسۆ‌گەر نەدخەزمەتا ژیانەکا ئاشتی‌یانە بوو د ناڤ بەرا هەردوو جینێن ئۆلی‌دا. Guest 1993: 59.
305، Guest 1993: 59
ژبو دوژمناتی‌یا د ناڤ بەرا ئامێدی‌یان و جەلیلی‌یان دا بنێره دملوجی 1952: 22, 34.
بنێرە: مایی 1999: 141. و Badger 1852: 152.
مایی 1999: 143. بنێرە شەوالێ ئامێدی 2000: 269.
Guest 1993: 63; 305.
ئەڤ ژمارە نە ددرستن، چونکو‌ چەند سالەکا پشتی هنگێ دوو ژێدەرێن دی بەحسی دووسەد مالێن جهی‌‌یان دکەن.
Galleti 2001:117.
Southgate (1840:225) بەحسی کوشتنا دوو مسیونارێن کاتولیکی ل نێزیکی ئامێد‌یێ د‌کەت.
Kinneir 1818: 603.
Rich 1836: 153.
Ainsworth 1842: 201.
ل سالا 1827ێ رێڤنگ داڤید د بێت هیلDavid d´Bet Hill ژی بەحسی وێ ژمارێ دکەت. (براوەر 1993: 43.)
ل نک ریچ‌ی مزوری نڤێسایە.
ئەڤە دراستن دگەل گۆتنێن چەلەبی یێ کو د سەرەدانا خوە دا بەری 250ی سالان ل مالا ئاغایێ مزیری‌یا ل نک دەرگەهێ میسلێ ل ئامێد‌یێ درونشت. (Bruinessen 2000: 8).
بنێرە وێنی گەنجەک کورد یێ Oskar Müller ل سالا 1906ێ د ژێدەرێ (Hajo & Savelsberg 2008 178.)
فەلێن عەشیرەتا تیارێ ل دەڤەرا هەکاری دناڤبەرا ئامێدی‌یێ و جولەمێرگێ دا دنیاس بوون ب دڕ‌ندەهی‌یا خوە و تالانێن خوە، کو کەس نە دشی‌یا یێ. نیبور بەحسێ نێستوریانێن ل هەکاری دکەت، کو خەما وان نەبتنێ ئەوە، کو بازرگانێن مو‌سلمان نەهێن جەم وانە، بەلکو پتر دخازن، هندەک‌ ژوانە مالێن خوە ل جەم وانە دانن. (نیبوهرNiebuhr 1778: 333). روس (: 621902 Ross) بەحسێ تالانکرن و مروڤکو‌شتنا وان‌ کری‌یە، و ناڤێن وان یێ بترس. سوتگاتی (146 :1840Southgate ) تیاری‌یا، نێستوریانێن جولەمەرگێ ب پەیڤا تێرور (ارهاب) ژ بۆ کوردان ل قەلەم ددە.
مایی 1999: 146.
Behrend 1993: 149. Nebez 1970: 50, Damaludschi 1952: 44, Longrigg 1925: 285.
دەمەلوجی 1952: 132،
Grant 1841:30; Stern 1854: 255.
Longrigg 1925: 286.
دملوجی 1952: 45.
Fraser 1840: 75.
هەروەکی زانا، کو ل دەڤەرین دورپێچکری ئەفسان و جیڤانوک دهێنە گۆتن. هوسا ژی دهێتە گو‌تن کو ژنەکی (ل دویڤ گۆتی، کا موسلمانە یان ژی جهی‌یە) فێلەک ل موحەمەدێ کورە کر، وەختێ رابووی جوانترین جلکێن خوە ل بەر خوە کرین و ژ خارنێن مایی و کەوێ خوە یێ کەهی خارنەکا گەلەگا خوش دروست کری و بو بری، دا بو دورپێچەکری‌یا بسەلمینیت، کو حەفت سالێن دو‌رپێچکرنێ چ کار دژیانا باژێری نەکری‌یە و بێ مفایە ئه و ل سەر ڤێ چەندێ بەردەوام ببن. ل داوی‌یێ ژی خیانەت هاتە کرن و ب تنێ هوسا باژێر کەفت. بنێرە براوەر Brauer 1993: 68).
هوسا دیارە برایێ ئیسماعیلی ‌یە.
Fraser 1840: 82, دوێرێ دا نڤێسینەک کورت ژی هەیە ل سەر بارێ دەرونی یێ میرێ کورە، هاتی‌یە وەرگرتن ژ دەستخەتێن روس‌ی. Guest 1993: 68.
Rawilnson 1841: 26.
رەنگە ئه و ل ڤێرێ بەحسی سەلیمی دکەت، یێ کو فراسەری Fraser ل سەری بەحس کری.
Stern 1854: 225. Fraser 1840: 68,
هەردوو بەحسی 1200 گوندان دکەن، کو ژمارەکا نەیا رێئالستی‌یە. ئەڤ ژماره ل دویڤ هژمارێن فراسەری‌ گەلەکا بەرزە. ل ڤان کولتورا ژمارێن وەکی چل رۆژ، حەفت سال یان 1200 گو‌ند ب شیوەیەکێ سمبولی دهێنە بکارئینان و نەوەک ژمارە ب خوە.
Grant 1841: 24.
Ainsworth 1842: 198.
Ainsworth 1842: 200.
Badger 1852: 204.
هەروەکی ل مالێن کەسان و ل جهێن رەسمی، ل دویڤ گۆتنێن خەلکێ باژێری، گەرەکە چەندین کانی هەبووینە. ل حالەتەکی ئەڤرو ژی کانیکەکا هوسا ب باشی مایە و دهێتە دیتن.
Bachmann 1913: 2.
Boehmder 1976: 417.
Boehmer 1976:419.
Ainsworth 1842: 204, Ross 1902: 103.

⚠️ ئەم بابەتە بەزمانی (🏳️ کرمانجی - کوردیی باکوور) نووسراوە، کلیک لە ئایکۆنی بکە بۆ کردنەوەی بابەتەکە بەو زمانەی کە پێی نووسراوە!
⚠️ ئەڤ بابەت ب زمانا (🏳️ کرمانجی - کوردیی باکوور) هاتیە نڤیساندن، کلیک ل ئایکۆنا بکە ژ بو ڤەکرنا ڤی بابەتی ب ڤی زمانا کو پی هاتیە نڤیساندن!
🖇 بابەتە پەیوەستکراوەکان: 1
🏰 شوێنەکان
1.👁️ئامێدی
📂[ زۆرتر...]

⁉️ تایبەتمەندییەکانی بابەت - Meta-data
🏷️ پۆل: 📖 کورتەباس
📙 پەڕتووک - کوورتەباس: ⚔ مێژوو
🌐 زمان - شێوەزار: 🏳️ کرمانجیی سەروو
🏙 شار و شارۆچکەکان: ⚪ دهۆک
🗺 وڵات - هەرێم: ⬇️ باشووری کوردستان

⁉️ تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان
✨ کوالیتیی بابەت: 78% ✔️
78%
✖️
 30%-39%
خراپ👎
✖️
 40%-49%
خراپ
✖️
 50%-59%
خراپ نییە
✔️
 60%-69%
باش
✔️
 70%-79%
زۆر باشە
✔️
 80%-89%
زۆر باشە👍
✔️
 90%-99%
نایاب👏
78%
✔️
ئەم بابەتە لەلایەن: (مانو بەرزنجی)ەوە لە: Jan 19 2017 12:00PM تۆمارکراوە
✍️ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (مانو بەرزنجی)ەوە لە: Jan 19 2017 12:03PM باشترکراوە
☁️ ناونیشانی بابەت
🔗
🔗
⚠️ ئەم بابەتە بەپێی 📏 ستانداردەکانی کوردیپێدیا هێشتا ناتەواوە و پێویستیی بە داڕشتنەوەی بابەتی و زمانەوانیی زۆرتر هەیە!
👁 ئەم بابەتە 5,913 جار بینراوە

📚 فایلی پەیوەستکراو - ڤێرشن
جۆر ڤێرشن 💾📖🕒📅 👫 ناوی تۆمارکار
📷 فایلی وێنە 1.0.121 KB Jan 19 2017 12:00PMمانو بەرزنجی
📚 پەڕتووکخانە
  🕮 تەڵاق و لێکجیابوونەوە ...
  🕮 ناڕێکییەکانی داگیربوون
  🕮 گاثاو ئەشەونێش گوتەگەل...
  🕮 دەرو دراوسێی کوردستان
  🕮 زۆرتر...


📅 کڕۆنۆلۆژیای رووداوەکان
  🗓️ 29-10-2020
  🗓️ 28-10-2020
  🗓️ 27-10-2020
  🗓️ 26-10-2020
  🗓️ 25-10-2020
  🗓️ 24-10-2020
  🗓️ 23-10-2020


💳 کۆمەکی دارایی
👫 هاوکارانی کوردیپێدیا
💬 بیروڕاکانتان
⭐ کۆکراوەکان
📊 راپرسی
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
بۆ پێشخستنی کارەکانی رێکخراوەکەمان و باشترکردنی ماڵپەڕەکەمان تکایە وەڵامی پرسیارەکانی ئەم راپرسییەمان بدەرەوە..
زۆر سوپاس بۆ هاوکاریتان!
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
ڤایرۆسی کۆڕۆنا مرۆڤایەتیی خستووەتە مەترسییەکی گەورەوە، ئەم مەترسییە کوردستانییانیشی گرتووەتەوە.. هەربۆیە گرنگە وەڵامی ئەم راپرسییە بدرێتەوە تاوەکو بزانین چۆن رەفتار لەگەڵ ئەم کێشەیەدا بکەین!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
📌 رۆژەڤ
محەمەد ساڵح دیلان
کوڕی مەلا ئەحمەدی کوڕی مەلا ساڵحی کوڕی مەلا قادرە. ساڵی 1927 لە گەڕەکی گۆیژەی شاری سلێمانی لەدایکبووە. سەرەتا لە مزگەوتی بابەعەلی خراوەتە بەر خوێندنو دواتر لە قوتابخانەی خالدییە قۆناغی سەرەتایی تەواوکردووەو درێژەداوە بەخوێندنو تا پۆلی سێی ناوەندی خوێندووە. ساڵی 1947 لە فەرمانگەی تووتن دامەزراوە.
لە تەمەنی بیست و یەک ساڵیدا شیعری بڵاوکردۆتەوەو لە دوای گۆران بەسەرتۆپی نەوەیەکی نوێی شیعری کوردی لەقەڵەمدەدرێت. ئەم شاعیرە خۆی و بەرهەمە ئەدەبییەکەی تەرخانکرد بۆ خزمەتکردنی کێشەی گەلەکەیو دژایەتیکردنی
محەمەد ساڵح دیلان
فازیل شەفیق
لە ساڵی 1950 لە شاری سلێمانی لەدایکبووە، لە تەمەنی لاوێتییەوە وەک پێشمەرگەیەکی ئازا و دڵسۆز بەشداریی شۆڕشی ئەیلوولی کردووە و هاوسەنگەری پێشمەرگەی گیانپاک (عومەر ساڵح مەنسوور) بووە. لە شۆڕشی نوێشدا یەکێک بووە لە پێشمەرگە سەرەتاییەکان و ماوەیەکی زۆریش لەگەڵ شەهید ئارام (شاسوار جەلال)دا بووە لە ناوچەی قەراخ. لە ناوەڕاستی هەشتاکانی سەدەی 20ەوە روویکردووەتە یەمەن، لوبنان، بولگاریا و پاشانیش چووەتە هۆڵندا.
لە بەرەبەیانی رۆژی 28-10-2004 لە نەخۆشخانەی سلۆتەرفارت شاری ئامستەردام لە هۆڵندا بەنەخۆشیی شێرپ
فازیل شەفیق
ئەرکان شەریف
کامێرامانی کوردستان تی ڤی بوو، شەوی 29-10-2017 لە باشووری کەرکوک بە چەقۆ تیرۆرکرا.
ئەرکان شەریف تەمەنی 54 ساڵ بوو و خێزاندارە و سێ منداڵی هەیە‌ و لە ساڵی 2004ەوە وەک کامێرامانی کەناڵی کوردستان تیڤی لە کەرکوک کاری کردووە.
🔞 تێبینی: ئەم تۆمارە هەندێک وێنە یان فیلمی لەگەڵ پەیوەستکراوە کە لەوانەیە ببێتە هۆی تێکدانی باری دەروونیتان. تکایە ئاگاداربە..
ئەرکان شەریف
شەیما
تەمەنی 17 ساڵ بوو، رۆژی 30-10-2018 لەلایەن برایەکییەوە بە حەوت فیشەک لەسەر بەکارهێنانی مۆبایل دەکوژرێت. رۆژی 19-11-2018 پۆلیسی هەولێر برا ژنکوژەکە دەستگیر دەکات.
شەیما
زەریفەستان ئە حمەد بەدیع مەحەمەد سورچی (دایکە زەریفەستان)
زەریفەستان ئەحمەد بەدیع مەحەمەد سورچی، ناسراو بە دایکە زەریفەستان، ساڵی 1952 لە گوندی گەویڵان لە دایکبووە. خاوەنی دوو خووشکە بەناوی خەدیجە و ئەسمین. زەریفەستان خوێندنی سەرەتای تەواو کردووە و دواتر وازی لە خویندن داوە، بەڵام یارمەتی هەزاران قوتای کەم دەرامەت و هەژاری داوە بۆ تەواوکردنی خوێندن. دایکە زەریفەستان دوای کۆچی باوکی لە ساڵی 1971 کاروباری عەشیرەتی سوورچی لە ئەستۆ گرتووە کە یەکێکە لە عەشیرەتە گەورە و ناودارەکانی کوردستان.هەروەها رابەری هەزاران مورید و مەنسوبی تەریقەی نەقشبەندییە لە سۆران
زەریفەستان ئە حمەد بەدیع مەحەمەد سورچی (دایکە زەریفەستان)

Kurdipedia.org (2008 - 2020) version: 12.10
| 📩 contact@kurdipedia.org | ✔️CSS3 | ✔️HTML5
| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 0,249 چرکە!
☎ +9647701579153 +9647503268282
| ☎ +31654710293 +31619975574