🏠 دەستپێک
تۆمارکردنی بابەت
کوردیی ناوەڕاست
Kurmancî - Kurdîy Bakûr
English
کرمانجی - کوردیی باکوور
هەورامی
لەکی
Kurdîy Nawerast - Latînî
عربي
فارسی
Türkçe
עברית
Ελληνική
Française
Deutsch
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
Pусский
Fins
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
پەیوەندی
دەربارە!
FacebookKurdipedia on Facebook
TwitterKurdipedia on Twitter
Dark modeDark Mode
زۆرتر
Kurdipedia
🔎 English Menu
🏠|📧|دەربارە!|پەڕتووکخانە|📅
🔀 بابەت بەهەڵکەوت
❓ یارمەتی
📏 رێساکانی بەکارهێنان
🔎 گەڕانی ورد
➕ تۆمارکردنی بابەت
🔧 ئامرازەکان
🏁 زمانەکان
🔑 هەژماری من
✚ بابەتی نوێ
📕 قەسابخانەی ژمارە 5
نووسینی کوورت فۆنێ گات
وەرگێڕانی عەتا ئەهایی[1]
📕 قەسابخانەی ژمارە 5
📕 من دیێگۆی خەڵکم
من دیێگۆی خەڵکم

دەزانم گۆڕینی جیهان کاری من نییە، بەڵام هەرگیز ڕێگە نادەم کەس دەست بخاتە ژیانمەوە و هەوڵبدا تێکی بدات، ڕێگە نادەم کەس یارییەکەی من ئەنجام بدات و ژیانی من دروست بکات، هەرگیز هیچ کەسێ
📕 من دیێگۆی خەڵکم
📕 ژیان بە ئامانجەوە
ژیان بە ئامانجەوە

ئەرسەلان محەمەد لاوێکی بە پەرۆشە و یەکێکە لەوانەی ڕێگەی سەرکەوتن دەگرنە بەر، پەیامەکەشی (ژیان بە ئامانجەوە) گەشتێکی چێژبەخشە لە ڕاڕەوەکانی سەرکەوتن.
بە دیدی خۆم پەیامەکەی شایستەی
📕 ژیان بە ئامانجەوە
📖 ئامەی چەقالە
نموونەی ئافرەتی رەنجکێشی کورد

ئامەی چەقالە

قەزوانی سوێر، چەقالەی سوێر، گوێزی سوێر. بەکۆڵانەکانی سلێمانیدا دەگەڕا، گۆچانەکەی بەدەستەوە، لەدارو دیواری دەپاراست. شتە سوێرەکانیشی یەکە یەکە دەکردە ت
📖 ئامەی چەقالە
📷 مامۆستا ئازیزەکانی قوتابخانەی خەباتی سەرەتایی لەناوەڕاستی شەستەکان
مامۆستا ئازیزەکانی قوتابخانەی خەباتی سەرەتایی لەناوەڕاستی شەستەکان.
دانيشتوەکان لە ڕاستەوە مامۆستا نەسرين نەجمەدین، بەهيیە مەعروف بەرزنجی، سنەوبەر قادر.
ڕاوەستاەکان لەراستەوە: نەزيرە سالح بەگ، ناي
📷 مامۆستا ئازیزەکانی قوتابخانەی خەباتی سەرەتایی لەناوەڕاستی شەستەکان
📷 وێنەی مامۆستایان: بەهیە، سانحە، شەفیقە و زیبا
لە راستەوە:
مامۆستا بەهییە مەعروف بەرزنجی
مامۆستا سانحە
مامۆستا شەفیقە سەعید بەڕێوەبەر بووە
مامۆستا زێبا عەلی عيرفان.
📷 وێنەی مامۆستایان: بەهیە، سانحە، شەفیقە و زیبا
📕 نووری قورئان
دانراوی : مامۆستا مەلا عەبدولکەریمی مودەریس [1]
📕 نووری قورئان
👫 ئەبوبەکر حوسێن
‎مامۆستا ئەبوبەکری گەرەکی سلێمانی تازە
ناوی تەوای : ئەبوبەکر حوسێن حەسەن ماوەتیە کوڕی دەرویش حوسێنی خاڵ بەکری ماوەتە. دوەمین کوڕی دەروێش حوسێنە لەساڵی 1936 لەماوەت لەدایک بوە ساڵی 1945 دەچێتە قوتابخ
👫 ئەبوبەکر حوسێن
👫 جوان عەبدولرەحمان
ناوی تەواو جوان عەبدولرەحمان عەزیز قەفتان
لە بەرواری 08/12/1958 لە بەغداد لەدایکبووە. خوێندنی سەرەتایی، بەهۆی پیشەکاری باوکیەوە کە زەڕەنگەربووە، لە قوتابخانەی (مریم العذراء اڵاهلة) لە بەغداد، تەواوکر
👫 جوان عەبدولرەحمان
👫 جەمیلە جاسم
ناوی تەواو جەمیلە جاسم جەلیل یەکێک لەو دانەرە بەتوانایانەیە کە بەدرێژایی تەمەنی کارکردنی لەبواری موزیک دا خزمەتێکی گەورەی کردووە بەتایبەت گۆرانی فۆلکلۆری کوردی لە ئەرمینیا.
جەمیلە جاسم جەلیل لەساڵی 1
👫 جەمیلە جاسم
👫 شکۆ حەسەن
(شاعیرێکی کوردی قەفقاس کە گەورەترین داهێنانی لە شیعری کوردیدا ئەنجام داوە، کە لیریکی بەرزی شیعری ئەوروپایی و ئامێزی لەوەسفی سروشت و دڵداری تێکەڵ بە غەزەلی کلاسیکی ڕۆژهڵاتی کردووە.)
شکۆی حەسەن
1928-1
👫 شکۆ حەسەن
📕 هەندێک لە بیر و باوەڕی هەڵە لە بارەی زمان و مێژوی کوردەوە
پرۆفیسۆر قەناتی کوردۆ
(کوردۆیڤ)
(هەندێک لە بیر و باوەڕی هەڵە
لە بارەی زمان و مێژوی کوردەوە)
و. دوکتۆر ئەوڕەحمانی حاجی مارف
چاپخانەی کۆڕی زانیاری کورد
بەغدا --1973
📕 هەندێک لە بیر و باوەڕی هەڵە لە بارەی زمان و مێژوی کوردەوە
📕 کورد بونیادێکی نەخەمڵیوو
کورد... بونیادێکی نەخەمڵیوو
نووسینی : دوکتۆر کامەران محەمەد
چاپخانەی تاران، سلێمانی 2020
پرسی ملکەچکردن بۆ کۆ، یەکێک بووە لە تەوەرە سەرەکییەکانی بیرکردنەوەی فەیلەسووفە بوونگەرەکان، بە تایبەتی (کیرک
📕 کورد بونیادێکی نەخەمڵیوو
📕 سپیدەکانی تەریقبوونەوە
دیوانی : سپیدەکانی تەریقبوونەوە
نووسینی : سەروەر مەحمود

من لە مێژە ئاسن دەناسم
لە مێژە هەر شوێنێکی ئەوم،
لە سەر پشتی و بەسنگیەوە
هەڵدەواسرێم،
لەسەر ڕانی و بەشانیەوە
دادەکوترێم.
بەشێک لە هۆ
📕 سپیدەکانی تەریقبوونەوە
📕 پەرەسەندنی ژیانی حزبایەتی لە کوردستانی باشوردا
پەرەسەندنی ژیانی حزبایەتی لە کوردستانی باشوردا
نووسینی: محەمەد فاتیح
چاپی یەکەم – 2014
چاپخانەی زانکۆی سەڵاحەددین – هەولێر
📕 پەرەسەندنی ژیانی حزبایەتی لە کوردستانی باشوردا
📕 هەنگاو بەهەنگاو پەروەردەی سێکسی منداڵ
ناونیشانی پەرتووک: هەنگاو بەهەنگاو پەروەردەی سێکسی منداڵ
-نوسینی: ئادەم گوینەش
-وەرگێڕان: ئەحمەد خالیدی

ئاساییە منداڵ دایک و باوکی ببینێ کاتێک خۆشەویستی بۆ یەکتر دەردەبڕن؟
زۆر ئاساییە منداڵ دایک
📕 هەنگاو بەهەنگاو پەروەردەی سێکسی منداڵ
📷 سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی و ئاهەنگی گەرانەوەی بۆ بەغداد سالی 1958
وێنەیەکی مێژووی پاش گەرانەوەی سەرکردەی کورد مەلا مستەفا بارزانی بۆ بەغدا لەبەرواری 6-10-1958 پاش شورشی 14 تەموزی سالی 1958 و دوای بەسەربردنی 12 ساڵ لەغەریبایەتی، پێشوازییەکی گەورەی لێکراوه لەو کەسانەی
📷 سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی و ئاهەنگی گەرانەوەی بۆ بەغداد سالی 1958
📷 سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی و دکتۆر کەمال مەزهەر 1958
چاو پیکەوتنی روژنامەوانی لەگەڵ بەریز سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی نەمر له لایان دکتۆر کەمال مەزهەر ئەحمەد دا کراوه لەسالی 1958 لە بەغدا وه پرسیار کردن لەجەنابی سەرۆک بارزانی سەبارەت مێژووی شورشەکانی کورد
📷 سەرۆک مەلا مستەفا بارزانی و دکتۆر کەمال مەزهەر 1958
📕 حەرفێک لەبارەی فەلسەفەی نادووانێتییەوە
نووسینی: هاوبیر کامەران حەمەئەمین
📕 حەرفێک لەبارەی فەلسەفەی نادووانێتییەوە
📷 پۆلی شەشەمی سەرەتایی قوتابخانەی کانی 1985
پۆلی شەشەمی سەرەتایی قوتابخانەی کانی 1985
ناوەکان لەڕاستەوه...
لەپشتەوه: دڵسۆز ئەحمەد. جوان سەعید.شەونم. لەیلی. ژیان. روقیه. جوان. نەرمین. ئاراس.
ناوەڕاست: کامەران فەرج. سۆران. دانا ئەحمەد. ئاراس.
📷 پۆلی شەشەمی سەرەتایی قوتابخانەی کانی 1985
📝 هەڵوێستی نەتەوەیی و نیشتیمانی لە بەرامبەر هێرش و داگیرکاری دەوڵەتی تورکیا
لەسەر بانگهێشتی کۆنگرەی نەتەوەیی کوردستان، ئێمە نوێنەرانی پارت، رێکخراوی مەدەنی، نوێنەرانی پێکهاتە ئیتنی و ئایینیەکان، کەسایەتیی سەبەخۆ (نووسەر، هونەرمەند روناکبیر، ئەکادیمیکار، رۆژنامەوانان، چاودێران
📝 هەڵوێستی نەتەوەیی و نیشتیمانی لە بەرامبەر هێرش و داگیرکاری دەوڵەتی تورکیا
📕 پژمین
ناونیشانی پەرتووک: پژمین
نووسەر: شاخەوان برایم عەبدوڵڵا
📕 پژمین
📝 بە دروشمی: بۆ کورد و کوردستان، پاراستنی زمانی کوردی ئەرکێکی نەتەوەیی یە! جەژنی زمانی کوردی پیرۆز بێت
کۆمیسیۆنی زمان، کلتو ر و پەروەردەی ک ن ک ه
15 ی گوڵان 2021 - بروکسل
📝 بە دروشمی: بۆ کورد و کوردستان، پاراستنی زمانی کوردی ئەرکێکی نەتەوەیی یە! جەژنی زمانی کوردی پیرۆز بێت
📷 کاک عەلی قازی و مینا خانم و دکتۆر ڕەحیم سەیفی قازی
وێنەیەکی دەگمەن و مێژوویی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پەنجاکانی زایینی، له ڕاستەوە:
1-بەڕێز کاک عەلی قازی محەمەد - کوڕی ڕەش تاقە کوڕ و یادگاری شەهید پێشەوا قازی محەمەد،
2-شێرەژنی کورد خوالێخۆشبوو مینا خان
📷 کاک عەلی قازی و مینا خانم و دکتۆر ڕەحیم سەیفی قازی
📷 تێکۆشەر شەهید سەیید عەبدوڵڵا ئیسحاقی ئەحمەد تۆفیق و سەید عەبدولڕەحمان نەقشبەندی
وێنەیەکی دەگمەن و نەبینراو له شاری بەغدا، ڕێکەوتی 1970-02-09ی زایینی، لە چەپەوە: تێکۆشەری ناوداری کورد شەهید سەیید عەبدوڵڵا ئیسحاقی ئەحمەد تۆفیق و بەڕێز سەید عەبدولڕەحمان نەقشبەندی نووسەری کتێبی بەنرخ
📷 تێکۆشەر شەهید سەیید عەبدوڵڵا ئیسحاقی ئەحمەد تۆفیق و سەید عەبدولڕەحمان نەقشبەندی
👫 کەسایەتییەکان
حامید ئامەدی
👫 کەسایەتییەکان
عادل موڕاد
👫 کەسایەتییەکان
فەرهاد کورتای
✌️ شەهیدان
مەحمود زەنگین
📷 وێنە و پێناس
کاک عەلی قازی و مینا خانم و...
🏰 پیرانشار | پۆل: شوێنەکان | زمانی بابەت: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
⠪ بەشکردن
Facebook
Twitter
Telegram
LinkedIn
Whats App
Viber
SMS
Facebook Messenger
E-Mail
📋 Copy Link to Clipboard
👍
⭐ نرخاندنی بابەت
⭐⭐⭐⭐⭐ نایاب
⭐⭐⭐⭐ زۆر باشە
⭐⭐⭐ باش
⭐⭐ خراپ نییە
⭐ خراپ
☰ زۆرتر
⭐ بۆ ناو لیستی کۆکراوەکان
💬 رای خۆت دەربارەی ئەم بابەتە بنووسە!

✍️ گۆڕانکارییەکانی بابەتەکە!
🏷️ Metadata
RSS

📷 گووگڵی وێنەی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
🔎 گووگڵی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
✍️✍️ ئەم بابەتە باشتر بکە!
| 👁️‍🗨️ | 👂

پیرانشار
پیرانشارپیرانشار شارێکە لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان (ڕۆژئاوای ئێران). پیرانشار‎ لە ڕووی دابەشکارییە کارگێڕییەکانی دەوڵەتی ئێرانەوە، شارستانێکە کە لە باشووری ڕۆژئاوای پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژاوا هەڵکەوتووە. لە ڕوانگەی دیمۆگرافییەوە، لە ڕۆژهەڵاتی هەرێمی زمانی-فەرهەنگیی کوردستان هەڵکەوتووە. لە ڕووی دابەشکارییەکانی هەرێمە کوردنشینەکان و تایبەتمەندییەکانی فەرهەنگی، پیرانشار‎ بەشێکە لە هەرێمی موکریان.
شاری پیرانشار‎ بە پێوانەیی 1600 کیلۆمەتر چوارگۆشە کەوتووەتە 45 پلە و 36 خولەکی درێژایی ڕۆژهەڵاتی و 37 پلە و 16 خولەکی پانایی باکوور. لە باکووری رۆژاوا لەگەڵ شاری شنۆشنۆ بە 47 کیلۆمەتر، لە باکوور شاری نەغەدەنەغەدە بە 47 کیلۆمەتر، لە باکووری ڕۆژهەڵات شاری مەهابادمەهاباد بە 75 کیلۆمەتر، لە باشووری شاری میراوە بە دووری 45 کیلۆمەتر و هەروەها شاری سەردەشتسەردەشت بە 95 کیلۆمەتر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ باشووری کوردستان سنووری هەیە.
ژمارەیی ماڵ و دانیشتوان بە پیەی سەرژمێری ساڵی 1395 ی هەتاوی: خانەوار: 27617 دانیشتوان: 138، 864 ژن: 68274 پیاو: 68403 خوێندەوار: ژن 27516، پیاو 37939. نەخوێندەوار: ژن 19107، پیاو 9343.
لێکۆڵینەوە کۆنینەناسییەکان نیشان دەدەن کە مێژووی شارنشینی لە دەشتی پیرانشار کە شاری پیرانشار بەشێکە لە ئەو، دەگەڕێتەوە بۆ سەردەمی برۆنز و سەردەمی ئاسنی پێشامێژوو. شارستانی پیرانشار هەشت هەزار ساڵ مێژووی شارنشینی هەیە.
لە شارە مێژووییەکانی شارستانی پیرانشار، شاری کۆنەلاجانە. مێژووی کۆنەلاجان بۆ پێش ئیسلام و دەورانی ساسانی دەگەڕێتەوە. ئاسەواری دۆزراوە لە کۆنەلاجان دا لە مۆزەی ئازەربایجان لە شاری ورمێورمێ دا نماییش دراوە. ئەم ئاسەوارانە پێوەندیدار بە دوودمانی ساسانین و چەندین کتێبییان لە ئاستی ناونەتەوەیی دا لە سەەر نووسراوە. هەر وەها لە گوندی دەڵاوان دا کەتیبەی کاجین دۆزراوەتەوە کە ئەویش پێوەندی هەیە بە دوودمانی ساسانیەوە.
وشەڕەتناسی ئیتیمۆلۆجی:
ناوی پیرانشار لە یەکێک لە شەخسیەتەکانی شاهنامەی فیردەوسی وەرگیراوە. پیران شەخسیەتێکی تورانیەرانیە لە شاهنامەی فیردەوسی، حەماسەنامەی نەتەوەییی ئێران دا. هەروەها پیران لە سەرچاوەگەلی دیکە وەک تەبەری و سەعالیبی دا ناوی براوە. بە پێی تەبەری، پیران پادشای خۆتەن و سپەهبۆدی ئەفراسیابی توران بوە. ئەو وەک کەسێکی ژیر و هۆشمەند ناوی براوە کە هەول و کۆشیشی هێنانی ئاشتی بۆ نێوان ئێران و توران بوە. لە سەرچاوە کۆنەکانی ئێرانناسی دا، پیران و ئەغریرەت تەنیا کەسانێکن لە ناو تورانیان دا کە بە خۆشنێوی ناویان هاتوە. پیران دەورێکی سەرەکی لە داستانی سیاوەش، لە داستانی کەیخوسرەو و داستانی بیژەن و مەنیژە دا دەگێڕێ.
ساڵی 1315 هەتاوی (لە کاتی حکوومەتی ڕەزاشا) بە پیشنیاری سەعید نەفیسی نێوی ئەو شارە گۆڕدرا و بوو بە پیرانشار. ئەساسی ناوگوزاری ئەو شارە بە پیرانشار‎ لە لایەن دەوڵاتی ئێران و سەعیدی نەفیسی ەوە، پیران ی شاهنامەی فیردەوسی بوو کە لە شاهنامەی فیردەوسی دا وەک فەرماندە و سپەهبۆدێکی هۆشمەند و لێهاتوو دەور دەگێڕێ و تا ببێت بە ئۆلگۆ بۆ پیرانشار‎ وەک شارێکی نیزامی.
هاوکات لەگەڵ گۆڕینی ناوی پیرانشار‎، شاری سولتان ئاباد بوو بە ئەراک، دوزداب بو بە زاهدان، ئێستەر ئاباد بوو بە گورگان، دێهکورد بو بە شەهری کورد و ساوجبولاغی موکری بوو بە مەهاباد.
مێژووی پیرانشار:
لە ناوچەی موکریان و بە تایبەت دەشتی پڕ پیت و بەرەکەتی لاجان و پیران، لێرەوار و لەوەڕگە و کانگا و سەرچاوەی ئاوی زۆر و هەروەها کەون بوونی ناوچەکە، بۆتە هۆی هەڵدان و پەرەئەستاندنی زیاتری ژیانی مادی و مەعنەوی دانیشتوان و بەم جۆرە گەنجینەیەکی پڕ بایەخیان پێشکەش بە شارەستانیەتی مرۆڤ کردووە
هەروەها لە سەرەتاوە دەوڵەتەکان، خاوەن دەسەڵاتانی ناوچە و دەرودراوسێکان چاویان برێبووە ئەم خاکە و بە دەیان جار گوندەکانی کاول کران و خوێنی جوتیار و وەرزێران زەوی پێ دێرا.
ئەمجار پاش دامرکاندنی ئاوری رق و کینی داگیرکەران، چەرخی پێشکەوتن و شارستانیەتی وەگەڕ کەوتووەتەوە، برینی بەرەی میراتگر سارێژ بۆتەوە و سەر لە نوێ فەرهەنگ و زانست بایەخی ڕاستەقینەی خۆی پەیدا کردۆتەوە.
شوێنەواری بەجێ ماو لە ناوچەی پیرانشار‎، یادگاری سەردەمی شەڕ و گیانبەخت کردن، پاراستنی کولتوور و فەرهەنگ و مەزەب و هەروەها خۆڕاگرتن لە بەرانبەر هێرشی داگیرکەران دایە.
پیرانشار‎ بەشێک لە موکریانی ئێستایە. ئەم وڵاتە لە ڕۆژگارانی مێژووییدا ناوەکانی مادیبچووک و مێد و مەیدیا ناو بانگی دەرکردبوو. ئێستاش ئاسەواری قەڵاکانی پەسوێ، جەڵدیان، گردی مەرقەدی لاوێن، قۆڵی ئاسنگەران لە قەڵاتەڕەشێ و دەیان شوێنی تر یادگاری ئەو سەردەمەیە، هەروەها گردەکانی گردئاشەوان، قەرەخدر، قەڵاتی شیناوێ یادگاری دەورانی ئۆرارتوویییان پێوە دیارە.
هەندێک لە گوندەکانی مێژوویی شارستانی پیرانشار‎ بریتین لە:
پەسوێ، جەڵدیان، قوبە، زێوکە، ماشکان، سێڵوێ، گردی کاولان، توان، ئەندێزێ، خورینج، کوندرێ، گردگ سپیان، شنۆزەنگ، لاوێن، گردئاشەوان، لک بن، حوجران، شارستێن، شەختان، باستان بەگ، سەڵۆس، گولەک، کەوپەڕ، سێوی گەدە، ترکەشی بەرەوە، هەنگەوێ، قەڵاتی مەنگوڕان، قەڵاتی موتاوێ، جەڕان، شیناوێ، قەڵاتەرەش، زێوە، کۆنەلاجان و دێڵزێ.
قەڵات و قەڵاتگە نیشاندەری ئاوایی گەورە و گرینگلە ڕابردودایە. هەروەک دەزانین قەڵات و قەڵاتگە جێگای بەرز و بڵیندن کە بۆ ئەرکی پاسەوانی و پارێزگاری لە دانیشتوانی قەڵا یان خەڵکی ئاوایی و شار تەرخان کراون و یادگاری مێژوویی هەر ناوچەیەکن. قەڵاتی جەڵدیان (5000 ساڵ بەر لە زایین)، قەڵاتی مووتاوێ (2500 ساڵ بەر لە زایین)، قەڵاتی شار (900 ساڵ بەر لە زایین) و قەڵای پەسوێ گرینگترینی ئەم شوێنەوارانەی ناوچەی پیرانشەهر‎ن. قەڵات و قەڵاتگە لە دیاردەکانی سروشتی پێک هاتوون یان بە دەستی مرۆڤ دروست کراون کە بە ناوی تورەکەرێژ دەناسرێن.
بەرزایی قەڵاتگە بە مام ناوەندی دەگاتە 30 تا 40 میتر و لێکۆڵینەوەکانی کۆنینەناسی پێشانی داوە کە ئەم. شوێنەوارانە پتر لە جارێک کەڵکیان لێ وەرگیراوە و چەندین سەردەمی ژیانی مرۆڤیان بە خۆوە بینیوە
ئەوەی کە ئێستا لە تەنیشت هەر گوندێک و ئاوایەک قەڵات و قەڵاتگە دەبیندرێ، بەڵگەی زیندووی کۆن بوونی ناوچەی پیرانشارە.
با ئەمجارە باسێکمان هەبێ لە مەڕ تەپک و گردەکانی ناوچە، لەم جێگایانەی ئاسەواری خۆڵەمێش، شت و مەک و ئامرازی شەڕ یان خواردنیان تێدا دۆزراوەتەوە. هەندێک لەم تەپک و گردە کۆنینانەی ناوجەی بە ناو گوڵ تەپە ناسراون. وشەێ کوڵ یان گوڵ لە شێوەی پەهلەوی و ئازەری دا هەرکام مانایەکیان هەیە لە فارسیدا بە مانای ئاور و گڕی ئاگرە و لە زمانی ئازەریش دا بە مانای خۆڵەمێش و دە زمانی کوردیکۆنیش دا مانایئاگر ئەدات.
هەر بەم شێوەیە کولحان سۆبە و موغارییە وشەی گوڵ پاشان ئاڵ وگۆڕی بە سەردا هات و وەک کوڵ بە کاریان هێنا.
کوڵ تەپە نیشانێک لە ئاوری دە خۆیێدا نیهان کردووە و ئاورگەی سەردەمی کۆنی ئەم ئاو و خاکەیە. یادگاری سەردەمێکە کە ئاتەشگایەکی زۆر لەم ناوچەیەدا سەریان بەرەو ئاسمان بەرز کردبۆوە و ئاگر لە لایەن ئاگر پەرەستانی زەرتوشتی جێگای رێز و قەدر بووە.
بێ هۆ نیە ناوچەکانی لێواری گۆلی ورمێ بە مەڵبەندی ژیان و لە دایک بوونی زەرتوشت پێغەمبەری کوردی ئێرانی دەزانن و بە یەک واتە سەردەشتی ئەمڕۆ بەم شوێنە دائەنێن. کول تەپە ئاورگەیەکی بچووک لە سەردەمی خۆیدا بووە و ئاوربانان (ئاتۆربان) ئەرکی پارێزگاری لە ئاگریان وەک هێزی خاوەن تین و گەرما بە ئەستۆوە بووە. خۆڵەمێشی جێماو لە کول تەپە بە درێژایی زەمان لە سەر یەک کۆ بۆتەوە و یەپکێکی دێوست کردووە کە ئێستا بە شێوەی کوڵ تەپە دەیبینین. کول تەپە لە تەواری ناوچەکانی دراوسێش دەبیندرێ و مەڵبەندی ئێمەش یەکێک لەم شوێنەوارانەیە.
بەر لەوەی کە زەرتوشت بێتە دونیا، گەلانی ئێران و بە تایبەتی دانیشتوانی دەور وپشتی گۆلی ورمێ ئایینی مەزداپەرەستییان لە نێودا باو بووە و وەک ئامۆزایانی هیندی، مردوویان لە جێگایەکی تایبەتی دەسووتاند، کە وابوو خۆڵەمێشی نێو کول تەپە بەرهەمی سووتانی دار و دەوەن و تەرمی مردۆکانە.
کول تەپەی گوندی سەروکانێ لە ناوچەی لاجانی پیرانشار‎، یەکێک لەم شوێنە باس کراوانەیە کە بیری پیرانی بە ساڵاچوودا دێت کە زەمانێک جێگایەکی یەکجار ئاستەم بۆ هات وچۆ بووە و قامیشەڵێنیکی زۆری لە دەوروپشت دا بووە لەم شوێنەدا ئاسەواری کۆنینەی زۆر بە نرخ دۆزراوەتەوە.
دوکتۆر بەهمەن کەریمی ساڵی 13311ی هەتاوی هاتۆتە لاجان و باسی کول تەپەی سەروکانێ دەکات و بە گولی. تەپەی سەروکانێ ناوی دەبا
بەڵام سەبارەت بە ئاورگەکانی ناوچە وا باشە باسی ئاتەشکەدەی سەری کوورەی ناوچەی مەنگورایەتی پیرانشەهر‎ بکەین کە بەرانبەر بە گوندەکانی سەڵۆس و وەرمیشان و لەم لاوە گوندی گولەک هەڵکەوتووە. بەرزایی دوندی کێوی ئاورگەی سەری کورە دەگاتە 3600 میتر لە رێکی دەریاوە و سەرنجی هەر رێبوار و بینەرێک بۆ لای خۆی رادەکێشێ. بە داخەوە فۆڕمی سەرەکی و راستەقینەی ئاتەشکەدەکە نەماوە و کاتی خۆی وەک تەندوور و کوورەی رەژی ساز کردن چووە. ئێستاش لە بەزایی ئەم جێگایە بەردی سووتاو هەر ماوە. بە گوێرەی وتەی تێکەڵاو بە ئەفسانە لە لایەن خ ڵکەوە، هاوکات دەگەڵ لە دایک بوونی حەزرەتی موحەممەد (دخ) و شکانی تاقی کەسرا، ئاوری ئەم ئاتەشکەدەیەش خامۆش بۆتەوە. سەری کوورب جێگای عیبادەت و راز و نیازی گەورەکانی زەرتوشتی بووەکە کات و ساتی تایبەتی لە ساڵ بۆ بە جێ هێنانی ئایینی مەزهەبی و قوربانی کردن کۆ دەبونەوە. یەکێک لە کەسایەتییە مەزنەکانی دەورانی ساسانی بە ناویکریتر لە سەر تاشە بەردێک باسی تەواوی ئاورگەکانی ناوچە دەکات و دەڵێت: من لە سەرانسەری موڵکی ساسانیدا ئاوری ئاتەشکەدەکانی ئاتۆرپاتکان، میشان و.. م گەشاوە راگرت. ئایا ئەم ئاورگەیەی کە کریتر بە ناوی میشان باسی دەکات هەمان سەری کوورەی خۆمان نیە کە. لە نیزیک گوندی وەرمیشان هەڵکەوتووە.
لەمەر گۆڕستانەکانی کەونی ناوچەکە:
سەبارەت بە شێوەی ناشتنی مردوو لە رۆژگارانی مێژووییدا، دەبێ بڵێین لە هەر سەر دەمێک دا رێ و رەسمی تایبەتی خۆی هەبوە. سەردەمێک کە زەرتوشتی، بیر و باوەڕی مەزهەبی خەڵک بووە، گۆڕێکمان وەبەر چاو ناکەوێ، هۆی ئەوەیە کە زەرتوشتییەکان مردوویان بە خاک نەدەسپارد بەڵکوو دەیانسووتاند. کە وابوو گۆڕێکی زەرتوشتیمان نیە. دەستەیەک لە گۆڕەکانی ناوچە وەک سەردەمی ئێستا دەچن و کێلی قەبر بۆ نیشانە کردنی قەبر دیاری کراون.
لە نێو هەندێک لەم گۆڕانە کە بە هۆی باو باران یان کێشانی ڕیگا و بان لە ناخی گڵ دا هاتونەتە دبر، ئامرازی شەڕ و نەرەکان یان کەرەسەی خواردن دۆزراوەتەوە. ئەم دەستە گۆڕستانە کۆنینانەی ناوچە هی سەدەی یەکەمی زایینین. لە نیوەی هەوەڵی سەدەی یەکەمی زایینیدا ڕێ و شوێنی ناشتنی مردوو لە نێو کووپەڵە گڵ دا بۆتە باو، سەری کووپە پاشان بە تاشە بەرد داپۆشراون و پیورێز کراون. هەندێک لەو کووپە گۆڕانە هی سەردەمی دووەمی زایینیە و جاری وایە لە نێویان دا قاپ و قاچاخ و..... بیندراوەتەوە.
دەستەیەک لە گۆڕستانەکانی ناو چەی پیرانشەهر‎ لە کۆنەوە بە ناوێکی تایبەتی ناسراون و فۆڕمی قەبرەکان نیشاندەری ئەم راستیەن کە سەردەمێک گەلانی تر وەک غەیری کورد و موسوڵمان لەم شوێنەدا نیشتەجێ بوونە، وەک کێلە کونتی و قەبرە قۆچ لە گوندی زێوکەی لاجان، قەبرە قەلە لە گوندی سێڵوێ، کێلە سپی لە گوندی دەڵاوان، گردی قەبران لە کوندرێ، گۆڕستانی نوزەڵێ لە گوندی پەسوێ و گوندی قوبە.....
ئینجا با باڵی بەرزەفڕی خۆمان بەرەو سەردەمێک لێک بدەین کە لەم ناوچەیە بە ناوی پارسوا ناسرا بوو. مێژوو لەم بارەیەوە دەڵێ: قەومی پارس لە رەوتی هاتنیان بۆ ئاسیای نێو ڕاست و میروپوتما (بین النهرین) و کوێستانەکانی زاگرۆس لە ناوچەی پارسوادا نیشتەجێ بوون. مینورسکی رۆژهەلات ناسی بە ناوبانگ دەنووسێ: بە بیر و رای من پارسوا دەبێ هەر ئەو جێگایە بێت کە ئێستا پێی دەڵێن پەسوە یان پەسوێ.
پەسوێ ناوی گوندێکی گەورەی ناوچەی لاجانەو وێدەچێ ئەم گوندەش لە پارسوا را هاتبێ، بە تایبەت کە شوێنی پەسوێ و وڵاتی پارسوا یەک دەگرنەوە.
کاک مەحموود پێدڕام سەبارەت بە ناوی ئەم گوندە بیر و رایەکی جیاوازی هەیە و دەڵێ دە زمانی کوردیدا دەتوانین (س) بە جێگای (ش) بە کار بهێنین و بڵێین پەسوێ یان پاشوێ بە مانای پاش لەوێ قەڵاتی شایە و دەگەڵ مانای پارسوا کە تەنیشت و کەنار دە مێشک دا زیندو ئەکاتەوە، یەک دەگرنەوە. ئەڵبەتە ئەوە بیر و بۆ چوونی کاک مەحموود پێدڕامە و بەڵگەی مێژوویی لە دەست دا نیە، ئەگینا گوندی پەسوێ و قەڵاتی سا ئێستاش لێک دوورن و بە تایبەت ئەودەم وەسیلەی هات و چۆ وەک ماشێن نەبووە.....
بەڵگەکانی مێژوویی لە بوونی وڵاتەکانی مێهری و کاراڵا لە سەر چاوەی چۆمی زێدا ئاگادارمان دەکا کە دەکەوێتە لاجانی ئێستا و بە تایبەتی ناوچەی بەربنەی لاجان. ئەم دوو وڵاتە بچووکە لە گەڵ پارسوا هاو سنوور بوونە.
ئاشور بانیپال لە پێنجەمین هێرشی خۆیدا بۆ ولاتانی پارسوا باسی داگیر کردنی چەندین قەڵا و شار لە ناوچەکانی ژێر دەسەڵاتی دەوڵەتی مانایی دەکا و دەڵێت: من بەردەوام هەشت شار و ناوچە لە وانە قەڵای بوشتۆم داگیر کرد پاشان شاری شوردیرام سەر لە نوێ لە چەنگ نەیاران دەرهێنایەوە.
کاک مەحموود پێدڕام قەڵای بوشتۆ بە قەڵاتی شا لە ناوچەی سەرشاخانی لاجان دەزانێ و شاری شوردیرا بە گوتەی ئەو شارێک بووە لە سەرچاوەی چومی زێی بچووک دا.
بەڵگەکانی مێژوویی باسی پەلاماری سارگۆنی دووهەم سای دەوڵەتی ئاشوری بۆ ئەم ناوچەیە دەکات. سارگۆن لە نێوان ساڵەکانی 722 تا 450ی بەر لە زایین دا حکومەتی بە دەستەوە بووە. مێژوو لەم بارەیەوە دەڵێ سارگۆن لە موسڵموسڵ ڕا بەرەو ئێران هات و لەشکری کێشایە ئەم خاکە. لە رەوتی ئەم لەشکر کێشانەدا خەڵکی وڵاتی مانایی ئارد و شەڕاب و کەل و پەلی تری پێداویستی ئەوانیان دابین دەکرد. سارگۆن لە سولەیمانی کوردستانی ئێراق تێپەڕی و گەیشتە چۆمی زێ یە، لەم چۆمە پەریەوە و ئەمجار لە شوێنێکی کە ئێستا بە ناوی پەسوێ و لک بن و مەیدان ناسراوە، چل و دوو کەس لە سەرکردەکانی عێل و وڵاتەکانی بچووکی ناوچەی بە خزمەت گەیشت و سەرجەم سارگۆنی دوهەمیان بە مەزن و سەرکردەی خۆیان قەبوڵ کرد و هەروەها خەڵات و زێر و ئەسپ و کەرەسەیەکی زۆریان پێشکەش کرد. سارگۆن فەرمانی دا لە سەر دیواری قەڵا و قەڵاتگەکان ئاڵی سەر کەووتن بچەقێنن و ههروەها لە کەنار شاری لاتاش کە دەکەوێتە نێوان پەسوێ و مەهابادی ئێستا و لە تەنیشت قەڵای سپی واتە. قەڵاتی پەسوێ ئۆللۆسونۆ سای دەوڵەتی. مانایی بەخشی:
ئۆللۆسونۆ لە لایەن سارگۆنی دووهەمەوە کرابوو بە شای مانایی، بەڵام پاشان لە ئەمر و فەرمانی ئەو دەرچوو تا ئەوەی کە لەم هێرشەدا سەرلەنوێ هاتەوە ژێر فەرمانی سارگۆن.
بەڵام لە سەردەمی هاتنی سپای ئیسلام، ناوچەی ئێستای پیرانشەهر‎ بە ناوی سەڵڵەق دەناسرا و لەم شوێنەدا کوردەکانی هەربانی نیشتەجێ بوون کە پاشان بە ناوی راوەندی و رەوادی هاتنە ئارا. پاش ئەوەی کە وڵاتی کوردستان و ئازربایجان لە دەست خەلیفەکانی عەباسی هاتنەدەر و هاروونەڕەشید هاتە سەرکار، ئیبراهیم ناوێکی کردە وەزیر، ئیبراهیم لە پاشان هاتە لاجانی ئێستا و دە گەڵ کچی حاکمی ئەودەمی گوندی قەڵاتی مووتاوێ زەماوەندی کرد و کورێکیان بوو بە ناوی دەیسیم.
دەیسیم تەواوی ئازەربایجان و کوردستانی خستە ژێر چاوەدێری و پاشان دەگەڵ دەیلەمی و لاهیجانییەکانەوە ئێستای باشووری ئێران، تێکەوت بەڵام بە هۆی خەیانەتی سەرکردەکان، نەیتوانی سەرکەوێ و ناوچەی ئێستای لاجان کەوتە دەستی ئەوان.
وێدەچێ ناوی لاجان یان لاهجان لە لایەن ڵ دەیلەمی و لاهیجانییەکانەوە داندرابێ ئەویش بە هۆی زەنوێر و سەرسەوز بوونی ناوچە، ئەگینا لاجان و لاهجان بە مانای شوێن و جێگای پەروەردە کردنی کرمی ئاوریشمە و دەگەڵ تایبەتمەندێکانی ئەمڕۆ و ئەودەمی لاجان یەک ناگرێتەوە.
حوسێن حوزنی موکریانی دەنووسێ: ساڵی 429ی کۆچی ئۆغۆرەکانی پێشڕەوی سەلجووقییەکان هێرشیان هێنایە سەر عەشایری هەزیانی بەڵام سەرنەکەوتن. ئۆغۆزەکان دەیان دەست درێژی تریشیان بۆ هەزیانییەکان هێنا و ئێستاش ناوی گوندەکانی گردی مرادبەگی، قوبادبەگیان، بەستام بەگ و ئوغەن و.... یادگاری ئەو سەردەمە هەر ماون.
ئۆغۆز لە لایەن خەلکی ناوچەوە بە تورکە ڕەشە ناسراون و هەروەک دەزانین سلجووقییەکانیش تورک زمان بوون.
لاپەرەکانی مێژووی پیرانشار‎ یادگاری سەردەمی ئیسلام و سوپای عەڕەبەکانیشی پێوە دیارە. پتر لە 300 چاک و پیر وشەخس و نەزەرگەی ناوچە شاهیدی زیندووی ئەم ئیدیعایەی ئێمەن. بەڵگەی مێژوویی سەبارەت بە هێرشی سپای ئیسلام بە سەر کردایەتی خالیدی کوری وەلید بۆ ناوچەی پیرانشار‎ و گوندی شارستێن لە ناوچەی مەنگورایەتی ئاگادارمان ئەکا و هەروەها لە بوونی قەڵای پتەوی ئەم گوندە و شای وڵاتی مەنگورایەتی:مەنجوڕات دەدوێت. بە یەک وتە گوندەکانی گردڕەحمەت و گردشەیتان شاهیدی شەڕی نێوان سپای ئیسلام و کوردەکانی هەزبانی لە لایەکی ترەوە بووە.
پەریخان زۆر بە زیبک و زاکوون بووە لە هەمان حاڵیش دا زۆر کەیفی لە پیاوان هاتووە تا ئەو رادەیەی کە رێبواران و کەسانێکی خۆشی لێیان دەهات، بانگی دەکردنە دیوەخان داوای دەست تێکەڵ کردنی لێ دەکردن، ئەگەر کابرا رازی بایە ئەوە هیچ، ئەگەر بەرهەڵستی کردبوایە، فەرمانی دەدا لە نێو چیغ دا بیسووتێنن. سەرئەنجام پەریخان دەگاتە مەحمەڵ ناوێک کە بۆ فرۆشتنی مەڕ و مالات دێتە شار پەریخان خۆشی لێ دێت و لە دواییدا رەگەڵی دەکەوێ.....
ئێمە لێرەدا مەبەستمان لێکدانەوەی فۆلکلۆری نیە. هەر بۆیە سرنجی خوێنەرانی تامەزرۆ بۆ شریتەکانی تۆمار کراو یان کتێبی توحفەی موزەففەرییە نوسراوی ئۆسکارمان رادەکێشین.
ئێستاش لە بەربنە ئاسەواری شاری قەرە چەلیان و قەڵای میر زۆرابخان و ئاشکەوتی بێژ و بەرانان (بێشوێ) هەرماوە. کە وابوو وا باشە هەڵەی خوا لێ خۆش بوو کاک عەلی حەسەنیانیش راست بکەینەوە کە شوێنی روودانی ئەم بەیتە بە بێ بەڵگەیەک و تەنیا بە بیر و بۆچوونی خۆی بە ناوچەی شاروێران و گوندی دەریاز دادەنێ.
سەرەڕای ئەوانە زۆر بەیتی تری کوردیمان هەیە کە ناوچەی پیرانشەهر‎ دەگرنەوە وەک:
کانەبی، خەج و سیامەند، هەمزەئاغای مەنگوڕ، کاک باپیری مەنگوڕ، شێخ ڕەش و شێخ مەند، سوارۆ، پایزە، ئازیزە و چەندت تر.
مێژووی ناوچەی پیرانشەهر‎ لە گەڵ ناوی بڵباسیش تێکەڵاوە. بڵباس مەبەست ناوی پێشووی عەشایری پیران، مەنگوڕ و مامەش لە ئەم دیو و ئەم دیوی کوردستان لە ناوچەی پیرانشار‎دا بووە. شەڕەفنامە سەبارەت بە بڵباس دەنووسێ: عەشیرەی رۆژەکی بریتین لە 24 تایفە لە ناوچەی خۆیت کۆبوونەوە و دوازدەیان بڵباس و دوازدەی تریان بە ناوی قوالیس جیا بوونەوە. ئەم سەرچاوەیە ئیتر باسی ئەوە ناکات کە ناوی بڵباس لە کوێ را هاتووە و بە چ مانایەکە.
یەکەم سەرچاوە کە ناوی بڵباسی تێدا هاتووە قوڕئانێکی دەس نووسە کە ئاماژەی بە ناوی مەنسوور کوڕی سادقی. بڵباسی کردووە
بڵباسەکان هەردوو دیوی سنوور پەیمانی هاوکاری ناوچەیان بە یەکەوە بەستبوو، ئەم هاوکارییە ساڵی 1209ی هەتاوی لە لایەن میر محەممەد، میری گەورەی سۆرانسۆران لە رەواندز هەڵوەشایەوە. بڵباسەکان بە دەیان جار لە لایەن دەوڵەتەکانی ناوەندی ئێران و عوسمانی و میرانی بابان و ئەردەڵان و سۆران و موکری پەلامار دراون، بەڵام هەرکات. وەک هێزێکی بەرگری، خۆیان نواندووە
لە بەردەنوسی ئاگۆنی دووهەم – شای کاسی– لە هەزارەی دووهەمی پێش زایین دا، هاتووە کە پەیکەری خودایانی ئەو سەردەمەیان لە ‹خانا›ڕا گەڕاندۆتەوە بۆ بابل کە پێشتر لەوانەیە لە لایەن هیتییەکانەوە دوای تێکڕووخاندنی بابل پاش گەڕانەوە لە وێیان بەجێ هێشتبێت. لێکۆڵینەوەی شوێنەوارەکانی قەڵاتی شا کە کەوتووەتە سەر کێوی لەندی شێخان – لە کێوە بەرزەکانی پیرانشەهر‎ – ئاشکرا دەکات کە یەکەم بەردی بناغەی ئەو قەڵا گەورە و سەرسوڕهێنەرە لە سەرەتاکانی هەزارەی یەکەمی پێش زایین دا لە لایەن هۆزەکانی دانیشتووی ئەو ناوچەیەدا دامەزراوە و دوایە لە سەردەمی مادەکان دا پەرەی پێدراوە. لە سەدەی 9ی پێش زایین دا ناوچەی شارستانیپیرانشاری ئێستا کەوتبۆ ناو سنوری حکومەتی مانناییەکان. وڵاتی ماننا بە هۆی باری نیزامی و هاوسێیەتی لەگەڵ حکومەتە گەورەکانی ئۆرارتۆ و ئاشوور زۆر جاران لە تێکهەڵچوونی نێوان ئەو دوو هیزەدا دەست بە دەست گەڕا. سارگۆنی دووهەم (723-705 پێش زایین) لە هێرشی هەشتەمی خۆیدا بۆ ماننا و ئۆرارتۆ بە ناوچەکانی ئێستای پیرانشەهر‎ و پەسوێ دا گەیشتە قەڵای ماننایی ‹سینی هینۆ› کە وێدەچێ هەر قەڵای پەسوێ بێت. هەر لەو دەمەدا ئۆللۆسۆنۆ، گەورەی ماننایی ئەو ناوچەیە، لە نزیک پەسوێ لەسەر ڕێگای مەهاباد گەیشتە خزمەت سارگۆن و هاوکاری خۆی بەوی راگەیاند.
زۆر لێکۆڵەر وەک مینۆرسکی ناوی پەسوێی ئێستا وەرگیراو لە ‹پارسۆئا› دەزانن کە لە بەشی رۆژاوای وڵاتی ماددا بووە. ئەو ناوچەیە پاش دامەزرانی یەکگرتوویی ماد و پاشایەتی هەخامەنشی، ئەشکانی، و ساسانی بەشێک بووە لە وڵاتی ئەوان. بە دەست پێکردنی هێرشی عارەبە موسڵمانەکان، خەڵکی ناوچەی پیرانشەهر‎ بەرەنگاریان کردوون و لەئارادا بوونی چەند گۆڕستانی ئەسحابانی سەرەتاکانی ئیسلام لەو ناوچەیەدا وەک ‹چل شەهیدان› و ‹دایە شێخی› شادەی ئەو وتەیە. لەوانەیە شارۆچکەی ‹بەسوی› کە یاقوتی حەمەوی لە سەدەی 7ی مانگیدا لە نزیک ‹خانی خاس بەگ›دا ناوی بردووە هەر ئەو ‹پەسوێ›ی ئەوڕۆ بێت و لە راپۆرتەکەیدا ‹بەسوی› بە شارێکی چووکە ناساندووە کە مووچەی دیوانی 25 هەزار دیناری هەبووە و لەوێ دا دەغڵ و دان و ترێ و هێندێک میوە بەرهەم هاتووە.
جوگرافیا
پیرانشار‎ یەکێکە لە حەڤدە شارستانەکانی پارێزگای ئازربایجانی رۆژاوا. شارستانی پیرانشار‎ بە رووبەری 2402 کیلۆمەتری چوارگۆشە کەوتووەتە 45 پلە و 8 خولەکی درێژایی رۆژهەڵات و 36 پلە و 42 خولەکی پانایی باکوور لە نێوان بەشێک لە زنجیرەکێوەکانی زاگرۆس. بەرزایی لە رێکی دەریاوە 1840 میترە و مامناوەندی بارینی ساڵانەی 352 میلیلیترە. نێوانی پلەی گەرمای 35-4 پلە و پلەی تەڕایی 51% راگەیێندراوە.
دراوسێیەکان: لە باکووری رۆژاوا لەگەڵ شاری شنۆ بە 47 کیلۆمەتر، لە باکوور شاری نەغەدە بە 47 کیلۆمەتر، لە باکووری ڕۆژهەڵات شاری مەهاباد بە 70 کیلۆمەتر، هەروەها شاری سەردەشت بە 95 کیلۆمەتر و لە ڕۆژاوا لەگەڵ باشووری کوردستان هاوسنورە. مەودای ئەو شارە لەگەڵ ناوەندی پارێزگا (شاری ورمێ) 120 کیلۆمەتر و لەگەڵ پێتەختی ئێران (شاری تاران) 700 کێلۆمیتر لە رێگاوەیە.
شارستانی پیرانشار‎ لە ناوچەیێکی کوێستانیدا هەڵکەوتووە و هەرچەندی بۆ لای رۆژاواوە بڕۆین بڵندایی زیاتر دەبێت. کێوەکانی قەندیلقەندیل (3578 میتر)، حاجی برایم (3550 میتر)، سوورەداڵ (3503 میتر)، چل بزنە (3226 میتر)، لە بەرزترین چیاکانی ئەو شارستانەن.
لە کوێستانەکانی پیرانشار‎ەوە چۆمی هەمیشەیی و پڕ ئاو سەرچاوە دەگرن و چۆمەکانی سێڵوێ، لاوێن، بادیناوێ و گەدە تێکەڵاو دەبن و چۆمی بە ناوبانگی زێی بچووک سازدەکەن کە دوای تێپەڕبوون بە ناوچەی میراوە و سەردەشت دا، دەچێتە ناو باشووری کوردستان و دەڕژێتە ناو بەنداوی دووکان.
کەش و هەوا:
کەش و هەوای پیرانشار‎ لە هاوین و بەهار دا دڵخواز و خۆشە. مامناونجی دەما لە بەهار دا 15٫20، لە هاوین دا 25٫20، لە پاییز دا 10٫40 و لە زستان دا 1٫60 پلەی سێلێسیوسە. لە لێکۆڵینەوەیەکی 30 ساڵە کە لە سەر کەش و هوای پیرانشەهر‎ ئەنجام دراوە، زۆرینەی دەمای موتڵەق 44 پلەی سێلێسیوس، کەمینەی دەمای موتڵەق 31- پلەی سێلێسیوس، و هەروەها مامناونجی دەمای ساڵانە 13٫10 پلەی سێلێسیوس بووە. مامناونجی تەڕایی نیسبی لە 06:30 کاتژمێر دا 69% و لە 12:30 کاتژمێر دا 38% بووە. مامناونجی بارانبارینی ساڵانە 497٫3 میلیمیتر و زۆرینەی رۆژانە 66 میلیمیتر بووە. مامناونجی ژمارەی رۆژگەلی سەهۆڵبەندان 111٫4 رۆژ بووە و زۆرینەی کاتژمێرگەلی خۆرهەتاوی لە گشت ساڵ دا 2، 786٫2 بووە.
چنینەی شار و گەڕەکەکان:
لە روانگەی خانوو و بیناوە شار پێکهاتووە لە دوو چینی کۆن و نوێ. چینی کۆن کەوتووەتە لای دامێنی کێو و زیاتری ماڵەکان بە خشتی کاڵ و سواغ سازکراون و چینی نوێ لە لای دەشتەوە هەڵکەوتووە و بە کەلوپەلی ئەوڕۆیی سازکراون. دوو گەڕەکی کۆنەخانێ و زەرگەتەن کە لە گەڕەکە کۆنەکانی پیرانشەهر‎ن، سەردەمێک دوو گوند بوون. گەڕەکەکان: خەیام، کۆنەخانێ، هەوراز، باڵاشار، کاسەکەران، قەپان، دۆڵی قیزقەپان، دۆڵی گراو، زەرگەتەن، جامیعای قەدیم، ئازادی، شارەداری، قودس، ئازادەگان، ئیسارگەران، شارەکی مەنگوڕ، نوختەی A، نوختەی B، نوختەی C، فەرهەنگیانی 1 و 2 و 3 و 4، پاداش، هەواشناسی، هێمن، هەژار، نالی، جێژنی، تەهازادە.
چنینەی دانیشتووان:
ژماری دانیشتووان: ژماری بنەماڵە و دانیشتوانی شارستانی پیرانشار‎ بە پێی سەرژمێری ساڵی 1395ی هەتاوی: 20617 بنەماڵە، 107677 کەس دانیشتوو کە لەوان 53274 کەس ژن و 54403 کەس پیاون. ژماری خوێندەوار: ژن 27516 و پیاو 37939 نەخوێندەوار: ژن 19107 و پیاو 9343. دانیشتوانی شار: 57692 کەس.
ژماری دانیشتووانی گوندە گەورەکان:
کۆنە لاجان (کۆهنە لاهیجان): 7931
دڵاوان (دلاوەران): 5679
پەسوێ: 4772
جەڵدیان: 4461
گردکشانە: 3161
زێوە: 2811
سەروکانێ: 2501
زمان:
زمانی دانیشتووانی ئەو ناوچەیە زۆرتر کوردی بە زاراوەی سۆرانی بن زاراوەی موکریانییە. تاق تاق زمانی تورکیشی تێدایە. لە ئیدارە فەرمییەکان دا وە هەروەها لە قووتابخانە و زانکۆکان دا لە زمانی فارسی کەڵک وەردەگیرێ. بەڵام بۆ لێکدانەوەی وانەکان لە قوتابخانەکان دا لە زمانی کوردی کەڵک وەردەگیرێ ئەگەرچی نوسراوەی پەرتووک و وانەکان بە زمانی فارسیە.
ئایین:ئایین:
تەنیا ئایینێک کە لە دانیشتووانی ئەو ناوچەیەدا پێش ئیسلام ناسراوە، پەرستنی ئەهورامەزدا بووە. پاش بەرگری لە بەرانبەر هێزەکانی سوپای ئیسلام، بە پاراستنی زۆربەی داب و نەریتەکانیان بوون بە موسڵمان. زۆربەی هەرەزۆری خەڵکی ئەو ناوچەیە ‹موسڵمانی سوننی شافعی›ن و تاق تاق موسڵمانی شیعە یان دینەکانی دیکە تێیدا هەن.
داب و نەریت:
لێرەدا زۆرتر باسی هێندێک لە دابەکان کە گرینگی مێژووییان هەیە، دەکەین. چونکە دابە سەرەکییەکانی گەلان، پەیوەستە بە بیر و هەستی ئەندامەکانی، بە شێوەیێک کە سەرچاوەکانی لە ناخی رۆحی تۆرەمەکان دایە و لە تێپەڕی ساڵانی زۆردا، گرینگ ترین هۆی یەکگرتوویی بیر و رۆح لەناو توێژەکانی جۆراجۆری خەڵکی وڵاتێکە. لەو ناوچەیەدا ژیانی عاشیرەتی و چادر بڵاو بۆتەوە و خەڵکی شارەکان و گوندەکان تێکەڵاویان هەیە و بە هۆی کاریگەری لەسەر یەکتر، تایبەتمەندی عێلایەتییان لە دەست داوە، سەرەڕای ئەوە هێشتا زۆربەی داب و نەریت و جلک و کەلتووری خۆیان پاراستووە. لە پیرانشار‎ دا وەک هەموو بەشەکانی دیکەی کوردستان و ئێران، رێز لە دەسپێکی سەری ساڵ و رۆژی نەورۆز دادەنرێت. جەژنی نەورۆز، بۆ هەموو گەلانی ئێرانی ناسراوە و رێزی تایبەتی لە کەلتووریان دا هەیە. رۆژانی جەژن کە سێزدە رۆژە، بۆ قوتابخانەکان پشوودانە و خەڵک دەچنە سەردانی یەکتر. منداڵانی و لاوان لە رۆژانی جەژن دا دەچنە ماڵە خزم و ناسیاوانیان و داوای جەژنانە دەکەن. رۆژی کۆتایی جەژنی نەورۆز، واتا سێزدەی خاکەلێوە، بە رۆژی سروشت و سێزدەبەدەر ناسراوە و خەڵک بە گشتی لە شار دەچنەدەر و رۆو دەکەنە کێو و سەیرانگەکان. جەژنەکانی دیکە سەرچاوەی لە بڕوای ئایینی خەڵک گرتووە وەک جەژنەکانی قوربان، بەرات، رەمەزان و مەولوود. لەو جەژنانەدا خەڵک بە دەبەرکردنی جلکی نوێ و جوان بە خۆشی دەچنە سەردانی یەکتر و جەژنە پیرۆزە لە یەکتر دەکەن. جۆری جلکەکانی خەڵکی ئەو ناوچەیە وەک ناوچەکانی تری موکریانە. پیاوان ‹کەوا و پاتۆڵ› دەبەر دەکەن و ‹پشتێند› لە ناوقەدیان دەبەستن و بەساڵ داچووان ‹جەمەدانی›ش لەسەر دەنێن. ژنان کراسێکی سەرتاپێ دەبەردەکەن کە لە ناوقەدیڕا گنجی هەیە و پشتێند لە ناوقەدیان دەبەستن. لەبن کراسیش ئاواڵ کراس (دەرپێ) دەپێ دەکەن و ‹سیخمە› یان ‹کولێجە› لەسەر کراس دەبەر دەکەن و لێچکە لەسەر دەنێن و دەسماڵ بە شان دادەدەن.
سروشت:
شارستانی پیرانشار‎ سروشتێکی سەرسەوز، چۆم گەلێکی پڕ ئاو و هەمیشەیی، لێڕەواری کوێستانی، کێوەکانی بەرز و پڕ بەفر، بازاڕچەی سەر سنوور، گوندەکانی سرنج راکێش و شوێنەواری میژوویی و جوانی هەیە و بۆ گەڕان و سەیران خاوەنی جێگای خۆش و سەیرانگەی جۆراوجۆرە. ساڵانە لە وەرزەکانی بەهار و هاوین دا لە هەموو شوێنەکانی ئێران ڕا گەشتیاران بۆ دیتنی سروشتی جوان و سەرسەوزی ئەو ناوچەیە دێن و لە هەموو وەرزەکانیشدا بۆ سەردانی بازاڕچەکان و کڕینی کەلوپەلی پێویست دێنە ناو شاری پیرانشەهر‎. هەروەها سنووری فەڕمی حاجی ئۆمەران کە لە نێوان کوردستانی عێراق وپیرانشار دایە شوێنی ئاڵوگۆڕی کەلوپەلی جۆراوجۆر لە نێوان دوو لای سنورە و شوێنێکی گرینگە بۆ بازرگانان. ناوچەی پیرانشەهر‎ بە هەبوونی سروشتێکی سەوز و دانیشتووانی خوێن گەرم و میوان دۆست و بازاڕچەی سنوری وەک نەقیمەیێک لەسەر ئەنگوستیلەی پارێزگادا دەدرەوشێ. لە گرینگترین شوێنەکانی سروشتی و سەیرانگەکان دەتوانیین ئەوانە ناو ببەین: ئاوهەڵدێری خەرپاپ: کێو و دۆڵەکان و لێڕەوار و چۆمەکانی ناوچەی پیرانشار‎ دەستیان وەیەک داوە هەتا بە کێشانەوەی تابڵۆگەلێکی جوان و بێ وێنە لە سروشت، سەرنجی هەر بینەر و رێبوارێک راکێشن. یەکێک لەو دیمەنە جوانانە ئاوهەڵدێری خۆڕێن و پڕ ئاوی خەرپاپە کە لەناو لێڕەوارە سەرسەوزەکانی پردانان دایە.
سەیرانگەی پردانان هاوینە هەوارێکی سەرسەوز و خۆش، ئاو هەوای پردانان لە 22 کیلۆمەتری باشووری پیرانشەهر‎ و لەسەر رێگای پیرانشەهر‎ بۆ میراوە دا هەڵکەوتوون و چۆمی پڕ ئاو و خوڕێنی پردانان کە یەکێک لە سەرچاوەکانی چۆمی زێی بچووکە، جوانییەکەی دووهێندە کردووە. ئەو هاوینە هەوارە کە هەتا بەفرە هەمیشەییەکانی سنووری نێوانڕۆژهەڵاتی کوردستان و باشووری کوردستان درێژەیان هەیە، سەرنجی هەر گەشتیارێکی بۆ خۆ رادەکێشن.
چیای قەندیل:
ئەو چیا بەرز و پڕ بەفرە هەموو ساڵی لە وەرزەکانی بەهار و هاوین دا گەشتیاران و شاخەوانان و وەرزشوانان بۆ لای خۆی رادەکێشێ. سروشتی سەوز و فێنک: ناوچەکانی وەک قەراخ چۆمەکانی زێ و بادیناوێ و لاوێن، لێڕەوارەکان، لەندی شێخان، دۆڵەنێ، بادیناوێ، گەڵی حاجی برایم، ئاوخواردە، دەڵاوان، قەڵاتی شای، کانێ زەرد، زێوکە و... ساڵانە دەکەوێتە ژێر پێی دۆستان سروشت و شاخەوانان. شاخە بەردینەکانی خورینج: زۆربەی گوندەکانی پیرانشەهر‎ سروشتێکی بێ وێنە و جوانیان هەیە و بوونەتە سەیرانگە. یەکێک لەوان، وڵاتی بەردە سێحراوی و جۆراوجۆرەکانی خورینجە کە کەوتووەتە 20 کیلۆمەتری باکووری رۆژهەڵاتی پیرانشار‎ و لەسەر رێگای پیرانشار‎ بۆ مەهاباددایە. لە قەراغ ئەو گوندە، تەپۆڵکەگەلێکی داپۆشراو بە گابەرد هەیە کە بە شێوازێکی سەرسوڕهێنەر لەسەریەک دانراون، بە جۆرێک کە سەرنجی هەر رێبوارێک بۆ لای خۆ رادەکێشن و دەڵێی دەستی بەتوانای وەستایێک ئەو بەردانەی ئاوا جوان و رێک وپێک تاشیوە هەتا پەیکەری جۆراوجۆری لێ سازبکات.
جگە لە وانە بازاڕچەکانی ناوشار بۆ کەلوپەلی ناوماڵ، دەنگ و رەنگ، جلکی دەرەکی و کەرەسەی رازاندنەوە بە نرخی هەرزان هەموو رۆژی خانەخوێی مسافیران و کڕیارانێکە کە لە تەواوی ناوچەکانی ئێران ڕا دێن.
شوێنە مێژووییەکان
لە ناوچەی پیرانشار‎دا 113 تەپۆڵکەی مێژوویی لە لایەن کارناسانی نوێنەرایەتی میراتی کولتووری ئەو شارستانە ناسراوە و تۆمار کراوە کە پێشان دەری مێژوویی بوونی ناوچە و پێکهاتن و لەئارادابوونی شارستانیەتیگەلێکی بەهێز و پڕشنگ دارە وەک شارستانیەتی ماننایی، پارسوایی، ئۆرارتۆ، ماد، زاموا و ئیسلام. لەوناوەدا هێندێک تەپۆڵکە هەن کە بە هەبوونی شوێنەواری مێژوویی زۆر دەبنە جێگای سەردانی لایەنگرانی مێژوو و کولتووری ئەو ناوچەیە کە دەتوانین ئەوانە ناو ببەین: قەڵای شیناوێ (هەزارەی یەکەمی پێش زایین)، قەڵاتی موتاوێ (2500 ساڵ پێش زایین)، قەڵاتی شای (1500 هەتا 2500 ساڵ پێش زایین)، قەڵای جەڵدیان (5000 هەتا 5500 ساڵ پێش زایین)، قەڵای پەسوێ (پێش مێژوو)، بەردەنوسی بەردەمافوورە (گوندی لکبن)، داشان قەڵا (2000 هەتا 3500 ساڵ پێش زایین)، تەپکی گرداشەوان و گۆڕستانی زەرگەتەن. دیارە شوێنی مێژوویی زۆر لەو ناوچەیەدا هەن بەڵام بە هۆی کار لەسەر نەکردن بێ ناو ماون و نەناسراون.
ناوەندەکانی کەلتوور و ئەدەب و هونەر
پەڕتووک خانەی شارەوانی لە پارکی خەیام، پەڕتووک خانە و ناوەندی فەرهەنگی و هونەری ئیرشاد لە شەقامی سەعدی، زانستگەکان: زانستگەی پەیامی نوور و زانستگەی ئازادی ئیسلامی، ناوەندی بارهێنانی بیری منداڵان و لاوان لە شەقامی بەهەشتی، ئەنجومەنی ئەدەبی چرا لە هیلالی ئەحمەر.[1]


🗄 سەرچاوەکان
[1] 📡 ماڵپەڕ | 🏳️ کوردیی ناوەڕاست | wikiwand
📚 فایلی پەیوەندیدار: 1
🖇 بابەتە پەیوەستکراوەکان: 9
🏰 شوێنەکان
1.👁️Pîranşar
2.👁️پیران (چیانە)
3.👁️پەسوێ (لاجانی رۆژهەڵات)
4.👁️دربکە (لاجان)
5.👁️سێڵوێ (لاجانی ڕۆژئاوا)
6.👁️قەندیل (چیا)
7.👁️کەوپەڕ (مەنگۆڕی ڕۆژئاوا)
📷 وێنە و پێناس
1.👁️میرزا خەلیل مەعروفیانی
👫 کەسایەتییەکان
1.👁️فەردین رابیت
📂[ زۆرتر...]

⁉️ تایبەتمەندییەکانی بابەت - Meta-data
🏷️ پۆل: 🏰 شوێنەکان
🏳️ زمانی بابەت: 🏳️ کوردیی ناوەڕاست
⛰️ تۆپۆگرافی: ~ گردۆڵگەیی
💎 جۆری شوێن / شوێنەوار: ◾ شارۆچکە
🌐 زمان - شێوەزار: 🏳️ کرمانجیی ناوەڕاست
🗺 وڵات - هەرێم: ➡️ رۆژهەڵاتی کوردستان
# ژمارەی دانیشتووان: 10 هەزار تا 50 هەزار

⁉️ تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان
©️ خاوەنی ئەم بابەتە بەسوپاسەوە، مافی بڵاوکردنەوەیی بە کوردیپێدیا بەخشیوە! یان بابەتەکە کۆنە، یاخود بابەتەکە موڵکی گشتییە.
✨ کوالیتیی بابەت: 99% ✔️
99%
✖️
 30%-39%
خراپ👎
✖️
 40%-49%
خراپ
✖️
 50%-59%
خراپ نییە
✔️
 60%-69%
باش
✔️
 70%-79%
زۆر باشە
✔️
 80%-89%
زۆر باشە👍
✔️
 90%-99%
نایاب👏
99%
✔️
ئەم بابەتە لەلایەن: (جوان عومەر ئەحمەد)ەوە لە: Sep 25 2019 10:06PM تۆمارکراوە
👌 ئەم بابەتە لەلایەن: (زریان سەرچناری)ەوە لە: Sep 25 2019 10:49PM پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە
✍️ ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: (جوان عومەر ئەحمەد)ەوە لە: Sep 28 2019 2:26PM باشترکراوە
☁️ ناونیشانی بابەت
🔗
🔗
⚠️ ئەم بابەتە بەپێی 📏 ستانداردەکانی کوردیپێدیا هێشتا ناتەواوە و پێویستیی بە داڕشتنەوەی بابەتی و زمانەوانیی زۆرتر هەیە!
👁 ئەم بابەتە 1,700 جار بینراوە

📚 فایلی پەیوەستکراو - ڤێرشن
جۆر ڤێرشن 💾📖🕒📅 👫 ناوی تۆمارکار
📷 فایلی وێنە 1.0.186 KB Sep 25 2019 10:54PMجوان عومەر ئەحمەد
📚 پەڕتووکخانە
  📖 نووری قورئان
  📖 هەندێک لە بیر و باوەڕی...
  📖 پەرەسەندنی ژیانی حزبای...
  📖 خەڵک کێیە؟
  📖 زۆرتر...


📅 کڕۆنۆلۆژیای رووداوەکان
  🗓️ 18-05-2021
  🗓️ 17-05-2021
  🗓️ 16-05-2021
  🗓️ 15-05-2021
  🗓️ 14-05-2021
  🗓️ 13-05-2021
  🗓️ 12-05-2021


💳 کۆمەکی دارایی
👫 هاوکارانی کوردیپێدیا
💬 بیروڕاکانتان
⭐ کۆکراوەکان
📊 راپرسی
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
بۆ پێشخستنی کارەکانی رێکخراوەکەمان و باشترکردنی ماڵپەڕەکەمان تکایە وەڵامی پرسیارەکانی ئەم راپرسییەمان بدەرەوە..
زۆر سوپاس بۆ هاوکاریتان!
- راپرسی دەربارەی رێکخراوی کوردیپێدیا و ماڵپەڕەکەی!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
ڤایرۆسی کۆڕۆنا مرۆڤایەتیی خستووەتە مەترسییەکی گەورەوە، ئەم مەترسییە کوردستانییانیشی گرتووەتەوە.. هەربۆیە گرنگە وەڵامی ئەم راپرسییە بدرێتەوە تاوەکو بزانین چۆن رەفتار لەگەڵ ئەم کێشەیەدا بکەین!
- راپرسی دەربارەی ڤایرۆسی کۆڕۆنا (کۆڤید 19)
📌 رۆژەڤ
حامید ئامەدی
بەناوبانگترین خۆشنووسه.
ناوی تەواوی موسا عەزمی یە.
ساڵی 1891 لە ئامەد لە دایک بووە.
حامید ئامەدی
عادل موڕاد
- لە 11ی کانونی یەکەمی 1949 لە خانەقین لە دایکبووە.
ئەندامی دەستەی دامەزرێنەری یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان و لێپرسراوی ئەنجوومەنی ناوەندی یەکێتیی بوو.
خوێندنی سەرەتایی لە خوێندنگەی کوردانی فەیلی و هەردوو قۆناغی ناوەندی و ئامادەیی لە بەغداد تەواو کردووە.
عەدل موراد، سەرەڕای دووری لە کوردستان ژیانی سیاسیی لە پێناو کوردایەتیدا بە زوویی دەستپێکردووە.
لەو پێناوەشدا لە ساڵی 1965 لە بەغداد پەیوەندی بە رێکخستنەکانی پارتی دیموکراتی کوردستانەوە کردووە.
لە ساڵی 1966دا لە بەشی کیمیای کۆلێژی پەروەردەی ز
عادل موڕاد
فەرهاد کورتای
شۆڕشگێڕی کورد، ئەندازیار، وێنەکیش و چیرۆکنووس فەرهاد کورتای بۆ ئەوەی هەڤاڵەکانی فێری نووسینی کوردی بکات لە قاوشی زیندانی ئامەددا هەوڵی بەردەوامی دەدات.
فەرهاد کورتای ساڵی 1949 لە گوندی خوسرێ لە ناوچەی قۆسەری مێردین لە دایکبووە. قۆسەر سەدان ساڵە لانکەیەکی خوێندن و ناوەندەکانی خۆێندن بووە، یەکێک لەو ناوچانەیە، کە بە پاراوترین و جوانتری شێوە بە کرمانجی قسەی تیادا دەکرێت. بێگومان ئەوە بە رێککەوت نییە، کە چەندین کەسایەتیی هێژای ئەدەب و وێژەی کورد خەڵکی ئەو ناوچەیەن. حەسەن کورتای باوکی فەرهاد کورتای
فەرهاد کورتای
مەحمود زەنگین
یەکێکە لە چوار زیندانیەکانی ئامەد کە شەوی 17 لەسەر 18-05-1982 لە ئەنجامی زوڵم و ئەشکەنجەی زیندان خۆیان کردە مەشخەڵی ئازادی و ئاگریان لە جەستەی خۆیان بەردا.[1]
مەحمود زەنگین
کاک عەلی قازی و مینا خانم و دکتۆر ڕەحیم سەیفی قازی
وێنەیەکی دەگمەن و مێژوویی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پەنجاکانی زایینی، له ڕاستەوە:
1-بەڕێز کاک عەلی قازی محەمەد - کوڕی ڕەش تاقە کوڕ و یادگاری شەهید پێشەوا قازی محەمەد،
2-شێرەژنی کورد خوالێخۆشبوو مینا خانم هاوسەری وەفادار و فیداکاری پێشەوای نەمر،
3- خوالێخۆشبوو دکتور ڕەحیم سەیفی قازی نووسەر و تێکۆشەری وڵات و له ئامۆزایانی بنەماڵەی یەکەم سەرۆک کۆماری کوردستان.[1]
کاک عەلی قازی و مینا خانم و دکتۆر ڕەحیم سەیفی قازی

Kurdipedia.org (2008 - 2021) version: 13.05
| 📩 contact@kurdipedia.org | ✔️CSS3 | ✔️HTML5
| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 0,437 چرکە!
☎ +9647701579153 +9647503268282
| ☎ +31654710293


Kurdipedia Project is an initiative of
(Bakhawan Software 1998 - 2021)