المکتبة المکتبة
البحث

کورديپيديا أکبر مصدر کوردي للمعلومات بلغات متعددة!


خيارات البحث





بحث متقدم      لوحة المفاتيح


البحث
بحث متقدم
المکتبة
الاسماء الکوردية للاطفال
التسلسل الزمني للأحداث
المصادر
البصمات
المجموعات
النشاطات
کيف أبحث؟
منشورات كورديبيديا
فيديو
التصنيفات
موضوع عشوائي
ارسال
أرسال موضوع
ارسال صورة
استفتاء
تقييماتکم
اتصال
اية معلومات تحتاج کورديپيديا!
المعايير
قوانين الأستعمال
جودة السجل
الأدوات
حول...
امناء الأرشيف لکوردیپیدیا
ماذا قالوا عنا!
أضيف کورديپيديا الی موقعک
أدخال \ حذف البريد الألکتروني
أحصاء الزوار
أحصاء السجل
مترجم الحروف
تحويل التقويمات
التدقيق الإملائي
اللغة أو لهجات الصفحات
لوحة المفاتيح
روابط مفيدة
امتداد كوردییدیا لجوجل كروم
كوكيز
اللغات
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
حسابي
الدخول
المشارکة والمساعدة
هل نسيت بيانات الدخول؟
البحث ارسال الأدوات اللغات حسابي
بحث متقدم
المکتبة
الاسماء الکوردية للاطفال
التسلسل الزمني للأحداث
المصادر
البصمات
المجموعات
النشاطات
کيف أبحث؟
منشورات كورديبيديا
فيديو
التصنيفات
موضوع عشوائي
أرسال موضوع
ارسال صورة
استفتاء
تقييماتکم
اتصال
اية معلومات تحتاج کورديپيديا!
المعايير
قوانين الأستعمال
جودة السجل
حول...
امناء الأرشيف لکوردیپیدیا
ماذا قالوا عنا!
أضيف کورديپيديا الی موقعک
أدخال \ حذف البريد الألکتروني
أحصاء الزوار
أحصاء السجل
مترجم الحروف
تحويل التقويمات
التدقيق الإملائي
اللغة أو لهجات الصفحات
لوحة المفاتيح
روابط مفيدة
امتداد كوردییدیا لجوجل كروم
كوكيز
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
الدخول
المشارکة والمساعدة
هل نسيت بيانات الدخول؟
        
 kurdipedia.org 2008 - 2024
 حول...
 موضوع عشوائي
 قوانين الأستعمال
 امناء الأرشيف لکوردیپیدیا
 تقييماتکم
 المجموعات
 التسلسل الزمني للأحداث
 النشاطات - کرديبيديا
 المعاينة
موضوعات جديدة
المکتبة
الإعلام والرأي العام الكردي في سوريا
19-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
اكراد العراق (1851-1914) دراسة فى التاريخ الاقتصادي والاجتماعي والسياسي
17-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
عفرين تحت الاحتلال-وثائق وتقارير، كشف وفضح الانتهاكات والجرائم-الجزء الرابع
14-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
عفرين: خمس سنين حاجة ظلم ! دراسة استقصائية عن الانتهاكات ضد الكرد والايزيديين في شمال سوريا
14-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (3)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (2)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (1)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: جروح محفورة في الذاكرة تقرير خاص يسرد أحداث مدينة القامشلي/قامشلو عام 2004 بلسان شهود وضحايا سابقين
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
المعاهدة العراقیة-الایرانیة الاخيرة خیانة وطنية وقومية كبری
10-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
ٲطول من الحیاة
09-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
أحصاء
السجلات 518,350
الصور 104,699
الکتب PDF 19,263
الملفات ذات الصلة 97,549
فيديو 1,398
السيرة الذاتية
ميرزان بكر
بحوث قصیرة
السفير بيتر كالبريس لمجلة ك...
بحوث قصیرة
القبض على 121 شخص مشتبه بان...
الشهداء
نوزات شرفان
بحوث قصیرة
بطاقة شخصية-الفنان خليل ياب...
دەستووری هەرێمی کوردستان و نەبوونی فەلسەفەیەکی ئابووری
إنّ البيانات الخاصة لكورديبيديا عَونٌ فريد لإتخاذ القرارات الاجتماعية والسياسية والقومية... البيانات هي صاحبةُ القرارات!
صنف: بحوث قصیرة | لغة السجل: کوردیی ناوەڕاست
شارک
Facebook0
Twitter0
Telegram0
LinkedIn0
WhatsApp0
Viber0
SMS0
Facebook Messenger0
E-Mail0
Copy Link0
تقييم المقال
ممتاز
جيد جدا
متوسط
ليست سيئة
سيء
أضف الی مجموعتي
اعطي رأيک بهذا المقال!
تأريخ السجل
Metadata
RSS
أبحث علی صورة السجل المختار في گوگل
أبحث علی سجل المختار في گوگل
Kurmancî - Kurdîy Serû0
English0
عربي0
فارسی0
Türkçe0
עברית0
Deutsch0
Español0
Française0
Italiano0
Nederlands0
Svenska0
Ελληνική0
Azərbaycanca0
Fins0
Norsk0
Pусский0
Հայերեն0
中国的0
日本人0
دەستووری هەرێمی کوردستان و نەبوونی فەلسەفەیەکی ئابووری
بحوث قصیرة

دەستووری هەرێمی کوردستان و نەبوونی فەلسەفەیەکی ئابووری
بحوث قصیرة

د. لەتیف کەریم واحید

بێگومان لەڕووی دەستووری و یاساییەوە زۆر دەوڵەمەندین، بەڵام بەداخەوە کە دێینە سەر مەسەلەی ئابووری، ئێمە لە ڕووی فیکری ئابوورییەوە زۆر هەژارین، ئەمەش بە ڕوونی بەدەستوورەکەوە دیارە، بەتایبەتی ئەو لایەنەی کە پێوەندی بە ئابووری سیاسییەوە هەبێت. بە هەمان شێوە، لەناو حکومەتی خۆشماندا لەناو ئەو تەنگژە ئابووریانەی پێدا تێدەپەڕین و هاودژی و تەمومژییەکی زۆر دەبینین، ئەگەر بەڕاشکاوی قسە بکەین حکومەت ئێمەی هێناوەتە قۆناخێک کە نازانین چی دەکەین. هەر بۆ نموونە سیاسەتمەدارانی ئێمە لە ساڵی 2003 ەوە باسی ئابووریی بازاڕ دەکەن، وامان پیشانداوە پێویستە هەموو شتێک بازاڕی ئازاد یەکلایی بکاتەوه، بەڵام لەهەمانکاتدا وەزارەتێکیشمان هەیە بەناوی وەزارەتی پلاندانان، لەمەش زیاتر زۆرجار سەیر دەکەین حکومەتی ئێمە لەناو بازاڕی ئازاددا نرخ بۆ شمەک دادەنێت و دیاری دەکات. بۆیە ئەگەر ئەمانە هەمووی پێکەوە کۆبکەینەوە لە ڕووی فیکری ئابوورییەوە کۆمەڵێک هاودژیمان پیشاندەدات. لە ڕووی شێوازی دیاریکردنی ئەم پرسەش لە پڕۆژەی دەستوورەکەدا بە ئاشکرا دەبینین. ئەو کەسانەی لەسەر ئەم پرسە کاریان کردووە نە خۆیان شارەزاییان لەم بوارەدا هەبووەو نە پرسیشیان بەکەسانی پسپۆڕو شارەزا لەم بوارەدا کردووە. لێرەوە هەوڵ دەدەم سەرنجەکانم وردتر بخەمە ڕوو:
1. ماددە (15) ی پڕۆژەی دەستوورەکە شێوازی بەرهەمهێنان و چوارچێوەی ئابووریی وڵات دیاری دەکات و نووسراوە (هەرێمی کوردستان پشت بە سیستمی ئابووری بازاڕو کێبڕکێی ڕەوا دەبەستێت) ئەگەر سەرنج بدەین بەکارهێنانی وشەی ڕەوا (المشروع) شتێکی خودیە Subjective-، دیار نییە مانای ڕەوا لە فیکری ئابووریدا چییە؟ بۆچی؟ لەبەر ئەوەی لەوانەیە هەندێک شت بە بۆچوونی من ڕەوا بێت، بەڵام بە بۆچوونی کۆمپانیایەکی گەورە ڕەوا نەبێت، یان لەوانەیە کۆمپانیایەکی گەورە کە دەیەوێت بێتە ئەم وڵاتە وەبەرهێنان بکات و هەندێک شت بە ڕەوا بزانێت، بەڵام بە لای وەبەرهێنێکی بچووکی خۆماڵییەوە ڕەوا نەبێت، بۆیە ئەم وشەیە لاستیکییەو ڕێگەی ئەوە خۆش دەکات خەڵک لە ڕوانگەیی بەرژەوەندی خۆیەوە لێکدانەوەی بۆ بکات.
2. چەمکی کێبڕکێ کە مەبەست بازاڕی ئازادە. پرسیاری من لێرەدا ئەوەیە ئایا فەلسەفەی بازاڕی ئازاد بۆ وڵاتێکی گەشەنەکردووی وەک ئێمە دەشێت کە ناتوانێت بچووکترین شت یان ئامێر درووست بکات؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارە با سەیری ئەزموونی وڵاتانی دیکە بکەین، کە بەهەمان قۆناخی ئێستای ئێمەدا تێپەڕیون، بابزانین کە ئەوانیش لەناو بازاڕێکی گەورەی کێبڕکێدا بوون، چییان کردووە؟ ئایا چۆن توانیویانە لەناو ئەو کێبڕکێیەدا گەشە بکەن؟ من پێم وایە ئەندامانی لیژنەی نووسینەوەی دەستوور سەیری ئەزموونی ئەو وڵاتانەیان نەکردووە، ئەم بڕگەیەش ئەوە پیشان دەدات کە لە نووسینی دەستووردا نە شارەزایەکی زۆری لە ڕووی فەلسەفەی ئابووری و مێژووی ئابوورییەوە پێوە دیارە.
3. هەر لەو بڕگەیەدا لەدوای وشەی ڕەوا هاتووە، لەگەڵ هاندانی وەبەرهێنان و پەرەپێدانی ئابووری لەسەر بنەمای نوێی وەبەرهێنان. لەسەر ئەمەش دەپرسم ئایا مەبەست لە بنەمای نوێ چییە؟ ئایا مەبەست لە چ ڕوانگەیەک و کام قوتابخانەی ئابووری نوێیە؟ دیارە فەلسەفەیەکی ئابووری نوێ هەیە ئەمریکا لە ڕووی فیکریەوە پەرەی پێدەدات، ئەویش بریتییە لەم بازاڕی ئازادەو بچووک کردنەوەی ڕۆڵی دەوڵەت لە گەشەکردنی ئابووریدا. ئەمە ڕوانگەیەکی نوێیەو لە حەفتاکانی سەدەی ڕابردووشەوە وڵاتانی ئەوروپی هەنگاو بەهەنگاو تەبەنییان کردووە. بەڵام بە نیسبەت وڵاتانی تازە گەشەکردووی وەک ئێمەوە، ئەمریکیەکان هەوڵیانداوە ئێمە ئەم فیکرە نوێیە قبوڵ بکەین، ئەوجا ئەم قوتابخانە تازەیە میکانیزمی خۆی و لە هەمانکاتیشدا چەندین ڕێکخراوی گەورەی وەک بانکی نێودەوڵەتی، ڕێکخراوی بازرگانیی جیهان، سندوقی دراوی نێودەوڵەتی هەیە و هەوڵدەدات ئەم فەلسەفەیە لە ڕێگەی ئەوانەوە بەسەر وڵاتانی گەشەنەکردوودا بسەپێنێت. بۆ نموونە گەر هەرێمی کوردستان پێویستی بە قەرزی دەرەکی هەبێت، بەڵام لەهەمانکاتدا پێویستی بەوەش بێت ڕەزامەندی ئەم سێ ڕێکخراوەش بەدەست بێنێت، بەڵام ئەم سێ ڕێکخراوە ئەگەر لە ئەزموونی وڵاتانی دیکەوە هەڵوێستیان بخوێنینەوە، لەوانەیە پێمان بڵێن حکومەتی هەرێمی کوردستان نابێت لیتری بەنزین بدات بە 500 دینارو دەبێت بیکات بە 900 دینار، ئەمەش لەبەر ئەوەیە بەنزین لە بازاڕی ئازاد لیتری 900 دیناری تێدەچێت و نابێت حکومەت پشتگیری دابەزاندنی نرخەکەی بکات، بۆیە ئەگەر حکومەت ڕازی بێت بەوەی لیتری بەنزین بە 900 دینار بفرۆشێت، ئەوانیش هاوکاری دەکەن بۆ قەرز وەرگرتن، ئەمەش واتای ئەوەیە ئەو ڕێکخراوانە کۆمەڵێک مەرج دەسەپێنن بە سەر وڵاتاندا بۆ ئەوەی فەلسەفەی بازاڕی ئازادیان بەسەردا زاڵ بکەن.
بابپرسین بازاڕی ئازاد لە قازانجی کێیە؟ یان بە جۆرێکی دیکە فەلسەفەی بازاڕی ئازاد چۆن سەری هەڵداوە؟ لە ڕاستیدا بیرۆکەی ئەم فەلسەفەیە دەگەڕێتەوە بۆ سەدەی 19، ئەو کات قوتابخانەیەکی ئابووری هەبوو لە شاری مانچیستەری بەڕیتانیا، بەپێی بۆچوونەکانی ئەم قوتابخانە ئابوورییە دەوڵەت نابێت هیچ ڕۆڵێک یان دەستێوەردانێکی لە بەڕێوەبردنی ئابووریدا هەبێت. لەسەرەتاوە ئەمریکاو بەڕیتانیا بۆچوونی ئەم قوتابخانەیان قبوڵ کرد، بەڵام لە ساڵانی 1929-1930 قەیرانێکی زۆر گەورەی ئابووری لە زۆربەی وڵاتانی ڕۆژاوا درووست بوو، بۆیە ڕوانگەی ئەم قوتابخانەیە کەوتە ژێر پرسیارەوە، پرسیارەکەش ئەوەبوو، باشە خۆ دەوڵەت هیچ نەخشێکی نییە لە گەشەکردنی ئابووریداو هیچ دەستێوەردانێک لە دانانی نرخ و کرێ دانانێت، بۆچی ئەم قەیرانە گەورەیە درووست بووە؟ لەسەر ئەم پرسیارە مشتومڕێکی فیکری و فەلسەفی بەرفراوان درووست بوو، ئەمەش وایکرد بیرکردنەوەیەکی ئابووریی نوێ بێتە کایەوە کە لە قوتابخانەی کێنزی خۆی دەبینێتەوە. کێنز (John Mynard Keynes) کە پاشتر بووە پرۆفیسۆر لە زانکۆی کامبریج ئەو کات بەو جۆرە وەڵامی ئەو قەیرانەی داوەتەوە: ئەگەر بازاڕی ئازادیش هەبێت، بەوشێوەی کە باس دەکرێت، ئەوا هێشتا قەیرانی گەورەی ئابووری هەر درووست دەبێت، ئەم قەیرانە هۆکارە سەرەکیەکەی دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی بازاڕ خۆی ناتوانێت پلان بۆ خۆی دابڕێژێت، ئەمەش واتای ئەوەیە هەر کاتێک باری ئابووری زۆر باش بوو، ئەوا بازاڕ بەرهەمی زۆر دەبێت و هەر کاتێک باری ئابووری خراپ بوو بەرهەمهێنانیش کەم دەبێتەوەو ڕێژەی بێکاریش بەرز دەبێتەوە، هۆکاری ئەمەش بۆ ئەوە دەگەڕێتەوە بازاڕی سەرمایەداری بەشێوەیەکی گشتی سرووشتێکی بەرزو نزمی هەیە، ڕووبەڕووی قەیران دەبێتەوەو هەڵدەستێتەوەو جارێکی دیکە قەیران درووست دەبێتەوە، ئەوجا بۆ ئەوەی ئەم قەیرانە کەم بکرێتەوە، پێویستە حکومەت نەخشی لە ئابووریدا هەبێت.
هەربۆیە لەدوای شەڕی دووەمی جیهانییەوە قوتابخانەی کینزی بەشێوەیەکی گشتی لە زۆربەی وڵاتە ئەوروپاییەکاندا پێڕەو کراوە ئەمەش بەو مەبەستەی دەوڵەت نەخشی کاریگەریی لە ڕێکخستنی ئابووریدا هەبوو. بۆیە ئێمە کە باسی بازاڕی ئازاد دەکەین، دەبێت ئەوەمان لەبەرچاو بێت، ئەو گەشەکردنەی لە وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا درووست بوو، بەرهەمی ئەو بازاڕە ئازادە نەبووە کە ئێستا باسی لێوە دەکەن، بەڵکوو لە قۆناخی گەشەی ئابووریدا بازاڕ لەژێر دەستی دەوڵەت بووەو دەوڵەت بازاڕی بەڕێوە بردووە.
لێرەوە چەمکی بازاڕی ئازادو بەڕێوەبردنی بازاڕ دوو شتی لێک جیاوازن، بۆیە بۆ وڵاتێکی گەشەنەکردووی وەک ئێمە پێویست بوو لە دەستوورەکەدا بە شێوەیەکی پوخت و جوان ئەمە دیاری بکرایە، بۆ ئەوەی دەستی حکومەتی خۆمان نەبەستینەوە لەوەی ئەگەر سبەی حکومەت هەنگاوێک بۆ بەرژەوەندی خەڵک هەڵبگرێت بەڵام لە قازانجی کۆمپانیا بیانییە.ان نەبێت، دەستوورەکەی خۆمان ڕێگەی لێبگرێت و نەهێڵێت ئەو هەنگاوە هەڵبگرێت. من پێم وایە ئەزموونی وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا ئەزموون گەلێکی زۆر باشن بۆ ئێمە. بێگومان من ناڵێم دەتوانین ئەزموونی ئەوان کۆپی بکەینەوە، بەڵام دەتوانین وەک وانەیەک سوودی لێوەربگرین، بۆیە بەڕای من ماددەی 15ی دەستووری هەرێمی کوردستان پێویستی بە پێداچوونەوەیەکی ورد هەیە، شایانی ئەوەیە بەشێوەیەکی دیکە دابڕێژرێتەوە.
هەروەها لایەنێکی دیکەی ئەو ماددەیە ئەوەیە کە ئاماژەی بە (بنەمای نوێ) کردووە، گرنگە ئەو بنەما نوێیە دیاری بکرێت، لەمەش زیاتر بەڕای من گرنگە لەم دەستوورە جێگەی ئەوە بکرێتەوە کە حکومەت نەخشی لە پەرەپێدانی ئابووریدا هەبێت. ئەمەش دەرگایەک بۆ حکومەت دەکاتەوە بۆ ئەوەی هەندێ سیاسەتی ئابووری پەیڕەو بکات کە لە بەرژەوەندیی گەشەکردنی ئابووری و هاووڵاتیاندا بێت. بۆ نموونە، بازاڕی ئازاد ڕێگە بە وڵاتی وەک کوردستان نادات لە هەندێ بواردا گەشە بکات و لەوانەشە ئەگەر ئێمە پەیڕەوی بازاڕی ئازاد بکەین، نەک نەتوانین کێبڕکێ لەگەڵ وڵاتانی گەشەکردوودا بکەین، تەنانەت نەتوانین کێبڕکێ لەگەڵ وڵاتانی دەرودراوسێی خۆشمان بکەین و ئەو کاتە بەهیچ شێوەیەک ناتوانین پیشەسازیەکی خۆماڵیمان هەبێت. ئا لێرەدا دەردەکەوێت دەوڵەت چ ڕۆڵێکی دەبێت؟ هەربۆیە ئەگەر وەک وڵاتانی ڕۆژهەڵاتی ئاسیا دەستوورەکە بوار بدات، ئەوا هەندێک پیشەسازی هەیە دەوڵەت دەتوانێت پشتگیری بکات و بیپارێزێت، لەلایەکی دیکە ئەگەر بۆ بازاڕی ئازاد نەگونجێت ئەو پیشەسازییە درووست بکات ئەوا دەوڵەت خۆی دەتوانێت درووستی بکات. بۆیە هەموو ئەو وڵاتانەی گەشەیان کردووە، دەوڵەت لە زۆر بواری ئابووریدا خۆی دەستپێشخەری کردووە، ئەمەش لەبەرئەوەیە بازاڕی ئازاد یان سەرمایەدارەکان ئامادە نین پیشەسازییەک درووست بکەن لەبەر ئەوەی قازانجەکەی کەم و درێژخایەنە، بەڵام لەبەر ئەوەی حکومەت دەزانێت ئەم پیشەسازییە لە ڕووی سیاسی و کۆمەڵایەتییەوە پێویستە بۆ وڵاتەکەی هەیبێت، ئەوا خۆی دەستپێشخەری دامەزراندنی دەکات. ئەم پرسە لە ڕووی فەلسەفەی ئابووریەوە ڕەهەندێکی جێگری هەیە، ئەویش ئەوەیە بازاڕی ئازاد چەمکێکی هەیە کە پێی دەوترێت شکستی بازاڕ (Market Failure) ، لەسەر ئەم بنەمایەش بازاڕ لە بەرژەوەندی نییە هەندێک کاڵا بەرهەم بهێنێت هەتا ئەگەر لە بەرژەوەندی خەڵکیشدا بێت. هەر ئەم هۆکارەشە وایکردووە سەرمایەدارانی ناوخۆو بیانی لە کوردستاندا سەرمایەکانیان لە پڕۆژەی نیشتەجێکردندا بخەنەگەڕ، بەڵام لە درووستکردنی کارگەیەک نایخەنە گەڕ، ئەمەش لەبەر ئەوەیە قازانجی پڕۆژەی نیشتەجێکردن لەماوەیەکی کەمداو بە ڕێژەیەکی بەرز دەستەبەر دەکرێن، بەڵام قازانجی کارگەیەک لەوانەیە زۆر کەمتر بێت و چەند ساڵێکیشی بوێت هەتا سەرمایەکەی جێگیر دەبێت.
لێرەدا دەمەوێت ئەوە بڵێم هەندێک پیشەسازی هەن لە خزمەتی پێشکەوتنی ئابووری کۆمەڵگەدان، بەڵام بۆ سەرمایەدارانی ناوخۆیی و بیانی لە ئێستا لە بەرژەوەندیاندا نییە بیکەن، بۆیە دەبێت حکومەت لەم بوارەدا دەستپێشخەری بکات.
لایەنێکی دیکە کە ئەرکی حکومەتە بایەخی پێبدات، ئەوەیە کە ئاساییشی نەتەوەیی ڕاستەوخۆ پەیوەندی بە ئاساییشی ئابووریەوە هەیە. ئاساییشی ئابووریش ئەگەر حکومەت درووستی نەکات و سەرکردایەتی نەکات درووست نابێت. هەر بۆ نموونە ئەگەر خوانەخواستە سبەی بازاڕی کوردستان دووچاری شکست بوو، ئەوا لەبەر ئەوەی سەرمایە وڵاتی نییەو لەسەر بنەمای نەتەوەیی و کۆمەڵایەتی سەیری پرسەکە ناکات، ئەوا لەوانەیە زۆربەی سەرمایە گەورەکان کوردستان بەجێبهێڵن و ڕوو لەشوێنی دیکە بکەن. لەبەر ئەمەیە نابێت دەستوور دەستی حکومەتی وڵاتەکەی لە دەستێوەردان لە ئابووریدا ببەستێتەوە.
لێرەدا دەمەوێت بگەڕێمەوە بۆ سەر وەزارەتی پلاندانان و حەزدەکەم زیاتر هەڵوەستەی لەسەر بکەم و ئەو پرسیارە بکەم بوونی وەزارەتی پلاندانان بۆچی؟ بۆ وەڵامی ئەم پرسیارەش ئاماژە بەسێ جۆر ئابووری جیاواز دەکەم.
1. ئابووری پلان بۆ داڕێژراو یان ئابووری دەوڵەتیی. نموونەی ئەم جۆرە ئەو ئابوورییە کە لە وڵاتانی یەکێتی سۆڤیەتی پێشان و لە ئێستاشدا لە کۆریای باکوور و کوبا پیادە دەکرێت، لەم شێوازەدا هەموو ئابووری لەژێر دەستی دەوڵەتدایە، حکومەت پلان بۆ هەموو لایەنەکانی ئابووری دادەنێت، پلانەکەش زیاتر هاوکێشەی ماتماتیکیە. بۆ نموونە گەر بڕی هێندە لە سەدا پارە تەرخان بکەین بۆ کەرتی کشتوکاڵ، ئێمە ئەوەندە داهاتمان بەرزدەبێتەوەو ئەوەندە هەلی کار درووستدەکەین.
2. ئابووریی تێکەڵاو. وڵاتانی دیکە هەن نە تەواو پلانداڕێژاون نە 100% یش بازاڕی ئازادن، حکومەت بە ڕێژەی کەم و زۆر نەخشی هەیە لە پەرەپێدانی ئابووری و بەڕێوەبردنی بازاڕدا، بۆیە ئەگەر حکومەت نەتوانێت پلان بۆ هەموو ئابووریی وڵات دابنێت، دەتوانێت پلان بۆ بەشێکی دابنێت، بۆ نموونە حکومەت دەتوانێت لە بەرهەمهێنانی هەندێ کاڵادا نەخشی هەبێت کە لە بەرژەوەندی درێژخایەنی وڵاتدا هەبێت. بەڵام هەندێ لایەنی دیکەی ئابووری بەجێ بهێڵێت بۆ بازاڕی ئازاد.
3. بازاڕی ئازادی نموونەی حکومەتەکانی ئەوروپا و ئەمریکا. لە ڕاستیدا ئەو وڵاتانەش بە ڕێژەی 100% فەلسەفەی بازاڕی ئازاد پیادە ناکەن کە ئێمە تێیگەیشتووین. بۆ نموونە بەڕیتانیا کە فەلسەفەی بازاڕی ئازادی لێوە هەڵقوڵاوە 100% ئازاد نییە. باشترین نموونە بۆ پەیڕەونەکردنی فەلسەفەی بازاڕی ئازاد لە وڵاتە گەشەکردووەکاندا دەستێوەردان و پاڵپشتیکردنی کەرتی دارایی و بانکیە لە کاتی ئەو قەیرانەی کە ئێستا پێیدا تێدەپەڕن. ئەمەش ئەوەمان پێ دەڵێت کە بازاڕی ئازاد سنووری خۆی هەیە و تەنانەت بیرمەند و ئابووریناسی ئینگلیزی ئادەم سمیس دەڵێت: بازاڕی ئازاد ناتوانێت پۆلیس دابین بکات، ناتوانێت بەندیخانەکان بەڕێوەبەرێت، ناتوانێت بەرگری لەوڵات بکات. بۆیە هەندێ بواری ئابووری هەیە کە بازاڕی ئازاد بەپێی بەرژەوەندی وڵات ناتوانێت بەڕێوەیان ببات و ئەرکی سەرشانی حکومەتە سەرەوکاریان بکات و بیانخاتە ئەستۆی خۆی.
بۆ ئێمەش وەک هەرێمی کوردستان زۆر گرنگە هەموو شت 100% نەخەینە دەستی بازاڕی ئازادو پێویستە هەندێک بواری ئابووری هەن ڕاستەوخۆ لەدەستی حکومەتدا بێت، ئەوروپیەکان بەهەموو پێشکەوتن و تەکنەلۆژیایەی لەبەردەستیاندایە، پرسی بەرهەمهێنانی خۆراکیان نەخستۆتە بەردەستی بازاڕی ئازادەوە، خۆیان تا ڕادەیەکی زۆر کۆنترۆڵیان کردووە، یەکێتی ئەوروپا تاکو ئێستا گەورەترین بودجەی بۆ کەرتی کشتوکاڵە. بۆیە بۆ ئێمەش هەر کاڵایەک کە لە بەرژەوەندی هاووڵاتیانی خۆماندا بێت، دەبێت حکومەتەکەمان بەرهەمی بهێنێت، تەنانەت ئەگەر دژی فەلسەفەی بازاڕی ئازادیش بێت. بۆ نموونە، ئاساییشی خۆراک و دەرمان و چەک و وزە لایەنێکی زۆر گرنگی ئاساییشی نەتەوەیین و بە هیچ جۆرێک نابێت بخرێتە ژێر دەستی بازاڕی ئازادەوە.
لە کۆتاییدا دەمەوێت ئەوە بخەمە ڕوو کە پرسی ئابووری لە دەستووری (2009) کوردستاندا زۆر کاڵ و کرچ و ناشارەزایانە نووسراوەتەوەو ڕەچاوی قۆناغی مێژووی گەشەکردنی ئابووری کوردستانی تێدا نەکراوە. بۆیە ئەم جارە کە دەنووسرێتەوە دەبێت ئەو ماددەیە سەرپێیانە نەنووسرێتەوەو پرس بە پسپۆڕ و شارەزای بواری ئابووری بکرێت.
تێبینی: ماددەی (15) دەستوورەکە کە تەنیا چوار دێڕە کۆمەڵێک هەڵەی ڕێنووس و داڕشتنی زۆر ئاشکرای تێدا بەدی دەکرێت. بۆ نموونە بەکارهێنانی وشەی «سیستم» لە بری سیستەم کە سەرچاوەکەی وشەی (system) ی لاتینییە. هەروەها کە دەڵێت «هەرێمی کوردستان پشت بە سیستمی ئابووری و بازاڕی کێبڕکێی ڕەوا دەبەستێ» وەک ئەوەی بازاڕی کێبڕکێ سیستەمی ئابووری نەبێت. هەروەها کە دەڵێت «گرتنەبەری پەرەپێدانی ئابووری لەسەر بنەمای نوێ و وەبەرهێنان» جارێکی دی وەک ئەوەی پەرەپێدانی ئابووری و وەبەرهێنان دوو شتی لەیەک جودا بن و دەشێ پەرەپێدانی ئابووری بکرێت بەبێ وەبەرهێنان. هەروەها کە لە کۆتایی ماددەکەدا دەڵێت «قۆرخکردنیش (احتکار) بە یاسا نەبێت ڕێگەی پێ نادرێ» واتە ئەشێ قۆرخکردن هەبێت. ئەمەش دژی بڕگەی یەکەمە کە دەڵێت «کوردستان پشت بە سیستمی ئابووری و کێبرکێی ڕەوا دەبەستێ». چونکە لە سیستەمی بازاڕی کێبڕکێدا، قۆرخکردن بە هەموو شێوەیەک ڕێگە پێنەدراوە. ئەمەش کۆکردنەوەی دوو چەمکی دژبەیەکە لە یەک ماددەدا کە نەدەبوایە هەڵەی ئاوها لە دەستووردا بکرێت.[1]
دون هذا السجل بلغة (کوردیی ناوەڕاست)، انقر علی ايقونة لفتح السجل باللغة المدونة!
ئەم بابەتە بەزمانی (کوردیی ناوەڕاست) نووسراوە، کلیک لە ئایکۆنی بکە بۆ کردنەوەی بابەتەکە بەو زمانەی کە پێی نووسراوە!
تمت مشاهدة هذا السجل 554 مرة
هاشتاگ
المصادر
[1] موقع الكتروني | کوردیی ناوەڕاست | www.gulanmedia.com
السجلات المرتبطة: 7
تأريخ الأصدار: 24-06-2015 (9 سنة)
الدولة - الأقلیم: جنوب کردستان
اللغة - اللهجة: ک. جنوبي
تصنيف المحتوى: أقتصاد
تصنيف المحتوى: قانوني
تصنيف المحتوى: فلسفة
نوع الأصدار: مطبوع
نوع الوثيقة: اللغة الاصلية
البيانات الوصفية الفنية
جودة السجل: 86%
86%
تم أدخال هذا السجل من قبل ( هژار کاملا ) في 15-01-2023
تمت مراجعة هذه المقالة وتحریرها من قبل ( هاوري باخوان ) في 17-01-2023
تم تعديل هذا السجل من قبل ( هژار کاملا ) في 24-01-2023
عنوان السجل
لم يتم أنهاء هذا السجل وفقا لالمعايير کورديپيديا، السجل يحتاج لمراجعة موضوعية وقواعدية
تمت مشاهدة هذا السجل 554 مرة
کورديپيديا أکبر مصدر کوردي للمعلومات بلغات متعددة!
صور وتعریف
بعض الثوار الكورد 1920
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (3)
السيرة الذاتية
فرست زبیر محمد روژبیانی
المواقع الأثریة
ناعورة الرشيدية في الشدادي حضارة عريقة وتاريخ يشهد
المکتبة
عفرين: خمس سنين حاجة ظلم ! دراسة استقصائية عن الانتهاكات ضد الكرد والايزيديين في شمال سوريا
المکتبة
الإعلام والرأي العام الكردي في سوريا
السيرة الذاتية
حسين الجاف
السيرة الذاتية
جوهر فتاح
بحوث قصیرة
مقومات الثقافة الكوردية, مدخل إلى الفهم الثقافي (1)
المواقع الأثریة
قلعة جوامير آغا في مدينة قصر شرين
السيرة الذاتية
هيفين عفرين
بحوث قصیرة
مترجم وزير التخطيط في سورية تعلم اللغة الكردية
المواقع الأثریة
قصر حسين قنجو في محافظة ماردين، 1705م
المکتبة
دور احداث شنكال في تطوير القضية الكردية
السيرة الذاتية
حليمة شنگالي
السيرة الذاتية
جوردي تيجيل
المکتبة
اكراد العراق (1851-1914) دراسة فى التاريخ الاقتصادي والاجتماعي والسياسي
بحوث قصیرة
عندما تنطق الأقلام الكرديّة
صور وتعریف
مؤتمر الطلاب الكورد هلسنكي 1962
السيرة الذاتية
أسما هوريك
السيرة الذاتية
عبد العزيز قاسم
صور وتعریف
لوحة لإجتماع في كردستان الجنوبية 1899
المکتبة
شهدائنا في حرب ضد الدولة الاسلامية - داعش، الطبعة 2
المکتبة
عفرين تحت الاحتلال-وثائق وتقارير، كشف وفضح الانتهاكات والجرائم-الجزء الرابع
المواقع الأثریة
قلعة كركوك
المواقع الأثریة
قلعة خانزاد في أقليم سوران 1825م
بحوث قصیرة
الآخر الكردي في المختبر النقدي
صور وتعریف
النبيل الكوردي إبراهيم بك مرواني؛ سنة 1920
بحوث قصیرة
الأمسيات الكردية في دمشق
السيرة الذاتية
منى بكر محمود
صور وتعریف
آغا كوردي في القرن التاسع عشر
السيرة الذاتية
شكري شيخاني

فعلي
السيرة الذاتية
ميرزان بكر
26-06-2022
اراس حسو
ميرزان بكر
بحوث قصیرة
السفير بيتر كالبريس لمجلة كولان :لقاء البارزاني و هولاند أظهر أن أوربا تتفهم حقوق إقليم كوردستان
09-07-2022
هژار کاملا
السفير بيتر كالبريس لمجلة كولان :لقاء البارزاني و هولاند أظهر أن أوربا تتفهم حقوق إقليم كوردستان
بحوث قصیرة
القبض على 121 شخص مشتبه بانتمائهم لتنظيم داعش خلال أسبوع من حملة” الإنسانية والأمن”
20-09-2022
أفين طيفور
القبض على 121 شخص مشتبه بانتمائهم لتنظيم داعش خلال أسبوع من حملة” الإنسانية والأمن”
الشهداء
نوزات شرفان
28-12-2022
أفين طيفور
نوزات شرفان
بحوث قصیرة
بطاقة شخصية-الفنان خليل يابه كريم
07-06-2024
کاکۆ پیران
بطاقة شخصية-الفنان خليل يابه كريم
موضوعات جديدة
المکتبة
الإعلام والرأي العام الكردي في سوريا
19-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
اكراد العراق (1851-1914) دراسة فى التاريخ الاقتصادي والاجتماعي والسياسي
17-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
عفرين تحت الاحتلال-وثائق وتقارير، كشف وفضح الانتهاكات والجرائم-الجزء الرابع
14-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
عفرين: خمس سنين حاجة ظلم ! دراسة استقصائية عن الانتهاكات ضد الكرد والايزيديين في شمال سوريا
14-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (3)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (2)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (1)
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
سوريا: جروح محفورة في الذاكرة تقرير خاص يسرد أحداث مدينة القامشلي/قامشلو عام 2004 بلسان شهود وضحايا سابقين
12-06-2024
هژار کاملا
المکتبة
المعاهدة العراقیة-الایرانیة الاخيرة خیانة وطنية وقومية كبری
10-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
المکتبة
ٲطول من الحیاة
09-06-2024
ڕاپەر عوسمان عوزێری
أحصاء
السجلات 518,350
الصور 104,699
الکتب PDF 19,263
الملفات ذات الصلة 97,549
فيديو 1,398
کورديپيديا أکبر مصدر کوردي للمعلومات بلغات متعددة!
صور وتعریف
بعض الثوار الكورد 1920
المکتبة
سوريا: دور الاتفاقيات الدولية في عمليات التهجير القسري (3)
السيرة الذاتية
فرست زبیر محمد روژبیانی
المواقع الأثریة
ناعورة الرشيدية في الشدادي حضارة عريقة وتاريخ يشهد
المکتبة
عفرين: خمس سنين حاجة ظلم ! دراسة استقصائية عن الانتهاكات ضد الكرد والايزيديين في شمال سوريا
المکتبة
الإعلام والرأي العام الكردي في سوريا
السيرة الذاتية
حسين الجاف
السيرة الذاتية
جوهر فتاح
بحوث قصیرة
مقومات الثقافة الكوردية, مدخل إلى الفهم الثقافي (1)
المواقع الأثریة
قلعة جوامير آغا في مدينة قصر شرين
السيرة الذاتية
هيفين عفرين
بحوث قصیرة
مترجم وزير التخطيط في سورية تعلم اللغة الكردية
المواقع الأثریة
قصر حسين قنجو في محافظة ماردين، 1705م
المکتبة
دور احداث شنكال في تطوير القضية الكردية
السيرة الذاتية
حليمة شنگالي
السيرة الذاتية
جوردي تيجيل
المکتبة
اكراد العراق (1851-1914) دراسة فى التاريخ الاقتصادي والاجتماعي والسياسي
بحوث قصیرة
عندما تنطق الأقلام الكرديّة
صور وتعریف
مؤتمر الطلاب الكورد هلسنكي 1962
السيرة الذاتية
أسما هوريك
السيرة الذاتية
عبد العزيز قاسم
صور وتعریف
لوحة لإجتماع في كردستان الجنوبية 1899
المکتبة
شهدائنا في حرب ضد الدولة الاسلامية - داعش، الطبعة 2
المکتبة
عفرين تحت الاحتلال-وثائق وتقارير، كشف وفضح الانتهاكات والجرائم-الجزء الرابع
المواقع الأثریة
قلعة كركوك
المواقع الأثریة
قلعة خانزاد في أقليم سوران 1825م
بحوث قصیرة
الآخر الكردي في المختبر النقدي
صور وتعریف
النبيل الكوردي إبراهيم بك مرواني؛ سنة 1920
بحوث قصیرة
الأمسيات الكردية في دمشق
السيرة الذاتية
منى بكر محمود
صور وتعریف
آغا كوردي في القرن التاسع عشر
السيرة الذاتية
شكري شيخاني
ملف
السيرة الذاتية - الجنس - ذکر الشهداء - الجنس - ذکر الشهداء - الجنس - انثی السيرة الذاتية - القومیة - کردي(ة) الشهداء - القومیة - کردي(ة) بحوث قصیرة - الدولة - الأقلیم - جنوب کردستان الأماکن - الدولة - الأقلیم - غرب کردستان المکتبة - الدولة - الأقلیم - عراق بحوث قصیرة - الدولة - الأقلیم - عراق الشهداء - نوع الشخص - کاتب

Kurdipedia.org (2008 - 2024) version: 15.58
| اتصال | CSS3 | HTML5

| وقت تکوين الصفحة: 0.421 ثانية