«بۆ ئەوەی بتوانین لە ڕێڕەو و گەوهەر و ئامانجی مێژوو تێبگەین، گرنگە دیدێکی فەلسەفییانەمان هەبێت، نابێت بەو جۆرە مێژوو بخوێنینەوە کە چەند ڕووداوێکە و وەک خۆیان بیانگێڕینەوە، ئەمەش لەبەر ئەوەیە بەبێ دیدی فەلسەفی ناتوانرێت لە ڕۆحی مێژوو تێبگەین. ئەوەی فەلسەفە بە مێژووی دەبەخشێت، چەمکی ئەقڵە، یان ئەقڵ گەوهەری هەموو ڕووداوێکە، کە ئەمەش پرانسیپی خودی مێژووە، ئەو ئەقڵە، یان ئەو ڕۆحەی خۆی لەناو مێژوودا دەبینێتەوە، لە گەوهەریدا خودی ئازادییە، مێژووش بێجگە لە پیشاندان، یان پەرەپێدانی هۆشیاری بۆ گەیشتن بەئازادی شتێکی دیکە نییە».

=KTML_Bold=هیگل -فەلسەفەی مێژوو=KTML_End=
چۆن مرۆڤ کاتێک نەخۆش دەکەوێت لەناو ڕابردووی خۆیدا گەوهەری چاکبوونەوە (شیفا) پێناسە دەکاتەوە، بە هەمان شێوە نەتەوە و گەلی ژێردەستە و داگیرکراویش لەناو ڕۆح و گەوهەری مێژووی خۆیاندا «ئازادی» پێناسە دەکەن، یان هۆشیارییان بۆ گەیشتن بۆ ئازادی بەرز دەکەنەوە.

مرۆڤی نەخۆش پێویستە پێش هەموو شت لە نەخۆشییەکەی خۆی تێبگات و بزانێت هۆکاری نەخۆشییەکەی چییە و، ئەوجا هەوڵ بۆ چارەسەرکردنی بدات، بە هەمان شێوە گەل و نەتەوەی ژێردەستەش دەبێت لەناو مێژووی نەتەوەکەی خۆیدا لەو لایەنە کارەستبارانەی ناو مێژووەکەی خۆی تێبگات و دەستنیشانیان بکات، ئەوجا لەسەر لایەنە گەشەکانی مێژوو هەنگاو بۆ ئازادی و گەیشتن بە سەربەستی هەڵبگرێت، ئەمەش ڕاشکاوانە واتە سوودوەرگرتن لە لاپەڕە «گەش و ڕەشەکان»ی مێژوو.

ئەم ئاڕاستەیە ئەوەمان فێر دەکات کە «ژیان» پێویستی بە هاوکاریی لاپەڕە گەشەکانی مێژووە و دەبێت لە گرنگیی ئەم لاپەڕە گەشانە تێبگەین، لە هەمان کاتدا ژیان دیسان پێویستی بەوەیە لە لاپەڕە ڕەشەکانی مێژووش تێبگەین و بزانین ئەگەر ڕاستیدان نەکەینەوە، چ کارەساتێک لەسەر ئاییندەمان دووبارە دەکاتەوە.

نەتەوەکان لە سێ ڕەهەندەوە پێویستیان بەوەیە لە مێژووی خۆیان تێبگەن، ئەمەش بەو مانایەی نەتەوە پێویستی بە مێژووە بۆ ئەوەی لەسەر بنەمای لاپەڕە گەشەکانی مێژووەکەی ڕۆڵێکی کاریگەریی لەناو نەتەوەکانی دیکەدا هەبێت، هەروەها نەتەوە پێویستی بە مێژووە بۆ ئەوەی ئەو مێژووە بپارێزێت و شانازیی پێوە بکات و کەلتوور و دابوونەریتی خۆی پێ بپارێزێت، ئەوەی سێیەمیان کە نەتەوە چەوساوەکانی وەک ئێمە دەگرێتەوە، ئەوەیە کە ئەو نەتەوانە ئازاری چەوسانەوە و ژێردەستەیی ناچاریان دەکات لە مێژووی خۆیان تێبگەن و مێژوو دادگایی بکەن و مێژووش سەروەر بکەن.

=KTML_Bold=#ئیدریس بارزانی# لەناو مێژووی نەتەوەی خۆیدا=KTML_End=
میشیل فۆکۆ لە پەرتووکی «ئەرکیولوژیای مەعریفە»دا هەوڵی داوە و قووڵتر لە فردریک نیشە بە قووڵایی لاپەڕە «گەش و ڕەشەکانی» مێژوودا ڕۆچووە و، تەنیا بە پۆلێنکردنی مێژوو بۆ «پاشماوەیی، ئاسایی، ڕەخنەیی» قایل نەبووە، بۆیە هەوڵی داوە، چینە کەڵەکە بووەکانی مێژوو بشکێنێت و کۆتایی مەرگی مێژوونووسان ڕابگەیەنێت و، لە بری هەمووان ڕووداوەکانی ناو مێژوو خۆیان قسەمان بۆ بکەن و ڕاستیی ڕووداوەکانمان بۆ بگێڕنەوە.

لەسەر ئەم ئاڕاستەیە ئەم نووسینە هەوڵێکە بۆ شکاندنی چینە کەڵەکەبووەکانی 60 ساڵی ڕابردووی مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستان، بۆ ئەوەی بگەینە ئەو سەرەتایەی «ئیدریس بارزانی» چەکی پێشمەرگایەتی کردە شانی و، لە بری ئەوەی بچین لە پەرتووک و گێڕانەوەکانەوە بزانین ئیدریس بارزانی کێیە، دەمانەوێت بگەینە ئەوەی ئەم کەسایەتییە وەک سیمبولێکی ناو ئەم مێژووە خۆی مێژووەکەمان بۆ بگێڕێتەوە.

میشێل فۆکۆ لە دوای شکاندنی چینە کەڵەکەبووەکانی مێژوو و گەیشتن بە ڕوودا و سیمبولە دیارەکانی ناو مێژوو، پێمان دەڵێت: «تەنیا هەڵکۆڵین و شکاندنی چینەکانی مێژوو بەس نین، بۆ ئەوەی ڕوودا و سیمبولەکان بێنێتە قسە، بەڵکوو دەبێت لەنێوان ئێستا و ئەو ڕووداو و سیمبولەدا چەند زنجیرەیەک درووست بکرێت و، لەنێوان هەموو ئەو زنجیرانەشدا کە شۆڕیان دەکەینەوە بۆ مێژوو، زنجیرەی دیکە درووست بکرێت، بۆ ئەوەی هەمان ژینگە و کاتی ئەو مێژووە درووست ببێتەوە و مێژووەکە وەک خۆی بێنینەوە گۆ».

لەسەر ئەم بنەمایە ئیدریس بارزانی پێمان دەڵێت: «مێژوویەک کە هانی دام چەکی پێشمەرگایەتی بکەمە شانم، مێژووی چەوسانەوە و داگیرکاریی کوردستانە، کە فیکر و تەریقەتی بارزان لەناو ئەم مێژوویەدا هەم سەکۆیەکە بۆ پیشاندانی سەروەرییەکانی مێژوو و هەمیش دادگایەکە بۆ دادگاییکردنی لاپەڕە ڕەشەکانی مێژووی خۆمان وەک گەلی کوردستان، ئەمەش بەو مانایەی لاپەڕە گەشەکانی مێژوومان سەوەری و گەورەیی زۆری بۆ تۆمار کردووین، بەوەی خەبات و تێکۆشان هەر بەردەوام بووە بۆ ئازادی و سەرفرازی و سەربەخۆیی کوردستان، بەڵام لاپەڕە ڕەشەکانیشی هەر لە دوای شەڕی چاڵدێرانەوە تاکوو ئێستا و هەر لە سەردەمی میرنشینەکانی کوردەوە هەتا ئێستا، چاڵ هەڵکەندن و ملشکاندنی یەکتریشی تێدا بووە، بۆیە دەبێت ئەم لاپەڕە ڕەشانە دادگایی بکرێن و ڕاست بکرێنەوە».

ئیدریس بارزانی پێمان دەڵێت: «سەرچاوەی فیکر و عەقیدەی بارزان، یەکڕیزی و تەبایی نێوان تەواوی گەلی کوردستانە بەگشتی و یەکڕیزی و تەبایی نێوان نەتەوەی کوردە بەتایبەتی، ئەم فیکر و عەقیدەیە لە ماوەی چەند سەدەی ڕابردوودا نەوە دوای نەوە پەرەی پێ دراوە و هەوڵ دراوە، کە زیاتر بنەماکانی خۆی بۆ گەیشتن بەئازادی بچەسپێنێت، هەتا لە کۆتاییەکانی سەدەی نۆزدە گەیشتە ئەوەی کۆنگرەیەکی نەتەوەیی گرێ بدرێت و، هۆزەکان یەک بخرێن و ستراتیژیەتێک بۆ ڕزگاری دابڕێژرێت، ئەمە وای کرد، شێخ عەبدولسەلام بارزانی بیر لە داڕشتنی بناغەی دەوڵەتی کوردستان بکاتەوە، ئەم ئامانجەش وەک ئامانجێکی نەتەوەیی و نیشتمانیی هەر لایەک هەنگاوی بۆ هەڵبگرێت، دەبێت ئەوانی دیکە هەموو هاوکاریی بکەن و ئەو دەوڵەتە بپارێزرێت».

لە جیهانێکدا کە لە ئێستادا (ساڵی 2024) بە دەست نەبوونی متمانە و ناڕاستییەوە دەناڵێنێت و تەنانەت لە یەک دوو هەفتەی ڕابردوو کۆڕبەندێکی گەورەی وەک کۆڕبەندی داڤۆس ناونیشانی «دووبارە بوونیادنانەوەی متمانە» بوو. ئیدریس بارزانی وەک سیمبولێک لەناو ئەم مێژووەدا پێمان دەڵێت: «لەگەڵ ئەوەی بە درێژایی مێژوو، هەر لە سوپاکانی ئیمپراتۆریەتی عوسمانی و ئینگلیز و تەواوی حکومەتە یەک لە دوای یەکەکانی ئێراق، هەوڵیان داوە، فیکر و عەقیدەی بارزان بسڕنەوە و کوردایەتی دەستەمۆ بکەن، بەڵام هۆکاری سەرەکیی مانەوەی ئەم فیکر و عەقیدەیە وەک داینەمۆی کوردایەتی، ئەوەیە کە ئەم عەقیدەیە لەگەڵ گەلی کوردستان بە جیاوازیی ئایین و نەتەوە و لەسەر بنەمای «ڕاستگۆیی و دادپەروەری» دامەزراوە و، بە کردەییش جێبەجێی کردووە و، لە هەر شوێنێک ستەم هەبووبێت، ئەم فیکرە لایەنگری ستەملێکرا و بووە و لە بەرانبەر زاڵمدا ڕاوەستاوە و قوربانیی داوە، بۆ ئەوەی ئەو ستەمە هەڵبگرێت.

=KTML_Bold=ئیدریس بارزانی لەناو چەمکی شۆڕشدا=KTML_End=
وەک نیلسۆن ماندێلا لە بەردەم دادگای ئاپارتایددا پێناسەی شۆڕشی کردووە، شۆڕش واتە «ڕەتکردنەوەی یاسای داگیرکاران و ملکەچکردن بۆ ویژدانی نەتەوە»، لەناو ئەم پێناسەیەدا ئیدریس بارزانی پێمان دەڵێت: «لەناو فیکر و عەقیدەی بارزاندا، ویژدان هەوێنی هەموو یاسا و بڕیارێکە و هەر یاسا و بڕیارێکیش دژی ویژدانی نەتەوە بێت، ڕەت دەکرێتەوە، ئەمەش نەک هەر تەنیا بەرانبەر داگیرکەران، بەڵکوو بەرانبەر پاراستنی (ژینگە، ئاژەڵی کێوی، مافی ئافرەت، دادپەروەریی کۆمەڵایەتی و...هتد)، ویژدان و شۆڕش دوو چەمکن، لێک جیا ناکرێنەوە و، ئەگەر ویژدان سڕ بوو، شۆڕش خامۆش دەبێت و کۆمەڵگە کاول دەبێت».

کۆپەر نیکۆس لە پەرتووکی «شۆڕشی ئەستێرەکان لە ئاسمان» نهێنیی مانەوەی ئەستێرەکان بە سەربەخۆیی لەناو خوڵگە و کۆمەڵە هەسارەی خۆیدا، دەیگێڕێتەوە بۆ ئەوەی کە شۆڕشی ئەستێرەکان لە ئاسمان بەردەوامە، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر ئەستێرەکان لە سووڕانەوەیان لە خوڵگەی خۆیاندا بە دەوری خۆیان و لە سووڕانەوەیان وەک هەسارە بە دەوری خۆردا ڕابوەستن، ئەوا ئەستێرەکان بەر یەک دەکەون و کۆتاییان دێت. لەم ڕوانگەیەوە هانا ئارنێت لە پەرتووکی «لە شۆڕشدا»، چەمکی شۆڕشی گەل و نەتەوە جیاوازەکانی لەسەر زەوی پێناسە کردەوە و دەڵێت: «شۆڕش کاتێک هەڵدەگیرسێت کە زەوی و ئاسمان بە یەک یاسا هەڵدەسووڕێت، ئەویش یاساکانی ئاسمانە». ئاڕنێت، لەم پێکەوەگرێدانەوەی کۆپەرنیکوس و چەمکی شۆڕش دەیەوێت پێمان بڵێت «کاتێک ویژدانی نەتەوە یاساکانی دەوڵەت و حکومەتێک ڕەت دەکاتەوە، هەوڵ دەدات بەو یاسایانەی ئاسمان پابەند بێت، کە سەربەخۆیی ئەستێرەکانی پاراستووە، ئەمەش بەو مانایەی کە دەبێت هەر نەتەوەیەک لە نیشتمانی خۆیدا بەئازادی جووڵە بکات و کاروباری خۆی بەڕێوە بەرێت و، لەناو کۆمەڵە هەسارەی خۆیدا (کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی) هاوکار و هاریکاری پاراستنی ئاساییش و سەقامگیریی کۆمەڵە هەسارەکەی خۆی بێت.

جیاوازیی نێوان شۆڕشی ئەستێرەکانی ئاسمان و شۆڕشی مرۆڤایەتی (بە هەموو شێوازەکانی شۆڕشەوە) ئەوەیە کە شۆڕشی ئەستێرەکانی ئاسمان، یەک هێز بەردەوامیی پێداون کە ئەویش هێزی میتافیزکیایە، بەڵام لەسەر زەوی نەوەیەک ڕادەستی نەوەیەکی دیکەی دەکات و، شێوازی هێز و بیرکردنەوەی نەوەیەک بۆ نەوەیەکی دیکە گۆڕانکاری بەسەردا داێت. لەناو جیاوازیی سەردەمەکان و بیرکردنەوەی نەوە جیاوازەکاندا ئیدریس بارزانی پێمان دەڵێت: «ڕەوایەتیی شۆڕش بە شکست و سەرکەوتن پێوانە ناکرێت، بەڵکوو بە زیندووڕاگراتنی ویژدانی نەتەوەیە کە لەناو هزر و بیرکردنەوەی نەتەوەدا لە دایک بووە. لەناو مێژووی نەتەوەکەماندا چەندین شۆڕش بە زۆر سەرکوت کراون و خامۆش کراون، چەندین سەرکردە و ڕابەریشمان تیرۆر کراون و لە سێدارە دراون، وەک (شێخ سەعید، شێخ عەبدولسەلام بارزانی، پێشەوا قازی محەمەد و...هتد)، هەروەها چەندین سەرکردەی گەورەشمان لە خاک و نیشتمانی خۆی دوور خراونەتەوە وەک (شیخ مەحموودی حەفید) کە دوور خرایەوە بۆ هیندستان، بۆیە وەک دەبینین، لە دوای دامرکاندنەوەی هەر شۆڕش و ڕاپەڕینێک، شۆڕش و ڕاپەڕینی بەهێزتر سەرهەڵدادەتەوە، وەک شۆڕشی مەزنی ئەیلوول کە جەنابی مستەفا بارزانی ڕێبەرایەتی دەکرد».

لە ساڵی 1991 دوای ڕاپەڕینە مەزنەکەی گەلی کوردستان و دەستپێکردنەوەی دانووستاندنەکانی نێوان بەرەی کوردستانی و حکومەتی #بەعس# و #سەددام حسێن#، لە یەکێک لە شاندەکاندا #نێچیرڤان بارزانی# کە ئەندامی شاندی بەرەی کوردستانی بوو بۆ بەغدا، لە یەکێک لە دیدارەکانی شاندەکەدا سەدام حسێن ڕوو دەکاتە نێچیرڤان بارزانی و پێی دەڵێت: «بۆ چارەسەرکردنی کێشەی کورد من لەگەڵ باپیرت دانووستاندنم دەکرد، ئێستا لەگەڵ نەوەکەی دانووستاندن دەکەم»، لە وەڵامدا نێچیرڤان بارزانی پێی دەڵێت: «ئەگەر ئەم کێشەیە چارەسەر نەکرێت، دڵنیا بە لەگەڵ نەوەی منیش دەبێت دانووستاندن بکەن». سەدام حسێن لەم وەڵامدانەوەی نێچیرڤان بارزانی سەرسام دەبێت، بۆیە خوالێخۆشبوو #مام جەلال# بە سەدام حسێن دەڵێت: «ئەوە کوڕی ئیدریس و نەوەی مەلا مستەفایە، دەزانێت چۆن قسە دەکات».

ئەم ڕووداوە جارێکی دیکە دەمانباتەوە بۆ ناو فیکری ئیدریس بارزانی، بەوەی هەرگیز شۆڕش کۆتایی نایەت و هەتا بگەینە ئازادی و سەربەخۆییش دەبێت شۆڕش هەر بەردەوام بێت بۆ پاراستنی ئەو ئازادی و سەربەخۆییە، ئێستاش دەبینین هەموو شوێنکەوتووانی ئەم فیکرە وەک نەوەکانی بارزانی، بە هەموو شێوەیەک خەبات و بەرگری دەکەن بۆ پاراستنی ئەم قەوارە سیاسییەی کوردستان.

=KTML_Bold=ئیدریس بارزانی قوتابییەکی پەروەردەکراو لەسەر دەستی مستەفا بارزانی=KTML_End=
سەرۆک #مەسعود بارزانی# لە پەرتووکی «بارزانی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کورد»، سەبارەت بە ئیدریس بارزانی ئاماژەی بەوە کردووە کە «ئیدریس بارزانی هەموو سیفەتێکی مستەفا بارزانی تێدا بووە»، ئەم وەسفەی سەرۆک بارزانی بۆ ئیدریس بارزانی، هەتا ئێستا هیچ کەسێک نەیکردووە و لەوانەشە هەوڵێکی جددیی ئەوتۆش نەدرابێت، تا بزانین سەرۆک مەسعود بارزانی مەبەستی لەم دەربڕینە بەرانبەر بە ئیدریس بارزانی چی بووە.

سەرۆک مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی تەنیا دوو برا نەبوون، بەڵکوو دوو قوتابیی بەئەمەکی فیکر و عەقیدەی بارزان بوون و پەروەردەی بەردەستی مستەفا بارزانی بوون، لەمەش زیاتر دوو یاریدەدەری مستەفا بارزانی بوون، کە ئەرکەکانیان لەنێوان خۆیاندا دابەش کردبوو، لە سەرووی هەموو ئەمانەشەوە ئاواتی هەردوولایان ئەوە بووە کە لە ئاستی ڕەزامەندیی ڕابەر مستەفا بارزانی و شۆڕشدا بن، بۆیە وەک سەرۆک مەسعود بارزانی خۆی باسی کردووە، ئەوان ڕاستە بە جەستە دوو جەستە بوون، بەڵام وەک یەک بیریان کردووەتەوە و، وەک یەکیش جێگەی ڕەزامەندیی ڕابەر مستەفا بارزانی و شوڕش بوون، لە دوای نسکۆی شۆڕشی ئەیلوولیش لە ساڵی 1975، هەر پێکەوە (سەرۆک مەسعود بارزانی و ئیدریس) بارزانی چوونەتە خزمەتی مستەفا بارزانی و بڕیاری هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی گوڵانیان لێ وەرگرتووە.

خوێندنەوەمان بەم ئاڕاستەیە بۆ بیرکردنەوەی هاوبەشی سەرۆک مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی، بۆ ئەوەیە لەو پەیامەی سەرۆک بارزانی تێبگەین کە دەڵێت: «هەموو سیفەتەکانی مستەفا بارزانی تێدا بوو»، کە بێگومان بۆ ئەوەی هەر لەو پەیامە ئەوە هەڵبهێنجێنین کە سەرۆک «مەسعود بارزانی»یش هەموو سیفەتەکانی مستەفا بارزانی تێدا بووە و ئێستاش هەر وەک مستەفا بارزانی ڕابەرایەتی دەکات، ئەوەیە کە مۆڵەت پێدانی جەنابی مستەفا بارزانی بە سەرۆک بارزانی و ئیدریس بارزانی بەوەی دەست بە هەڵگیرسانەوەی شۆڕش بکەن، درووست لەو دیمەنە دەچێت کە پێشەوا قازی محەمەد ئاڵای کوردستان ڕادەستی مستەفا بارزانی دەکات.

ئەگەر لێرەوە پرسیارەکە بە جۆرێکی دیکە بکەین، ئایا تێڕوانینی ئیدریس بارزانی بۆ سەرۆک مەسعود بارزانی چۆن بووە؟ وەڵامی ئەم پرسیارە لە نێچیرڤان بارزانی کوڕی ئیدریس بارزانی وەردەگرینەوە کە لە دیمانەیەکدا پێی وتین: «جارێکیان باوکم (ئیدریس بارزانی) دەچوو بۆ شوێنێک پێی وتم: لەگەڵ من دێیت، یان لای مامت (سەرۆک مەسعود بارزانی) دەمێنیتەوە؟ لە وەڵامدا پێم وت من لای مامم دەمێنمەوە، باوکم پێی وتم: ئەگەر بە بژاردەی خۆت بوایە، مامت (سەرۆک مەسعود بارزانی)ت هەڵدەبژارد، باوکت بێت.»

ئەم هەستەی نێچیرڤان بارزانی لە تەمەنێکی زۆر لاویدا بووە و پێدەچێت هێشتا 20 ساڵی تەواو نەکردبێت، بەڵام ئەم هەستە ئەوەمان بۆ ئاشکرا دەکات، کە خۆشەویستی و شکۆی سەرۆک مەسعود بارزانی لای ئیدریس بارزانی چەند بووە.

=KTML_Bold=ئیدریس بارزانی خولقێنەری ئومێد لە ناوجەرگەی کارەساتدا=KTML_End=
لە مێژووی 60 ساڵی ڕابردووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا، تەنیا چەند شەڕێک هەن، کە وەرچەرخانی گەورەیان درووستکردووە و، هەموو لایەنە سیاسییەکانی کوردستان شانازی پێوە دەکەن، کە ئاماژە بە هەندێکیان دەکەین، لەوانە «شەڕی هەندرێن کۆتایی ساڵی 1966، شەڕی دەربەندی کۆڕێ ساڵی 1991، شەڕی تێکشکاندنی تیرۆریستانی #داعش#».

لەم سێ شەڕەدا ئیدریس بارزانی فەرماندەیی یەک شەڕی کردووە و لە شەڕی دەربەندی کۆڕێ و تێکشکاندنی تیرۆریستانی داعش سەرۆک بارزانی وەک پێشمەرگە فەرماندەیی شەڕەکانی کردووە، ئەم سێ شەڕە هەموو لایەنە سیاسییەکانی کوردستان شانازی پێوە دەکەن.

شەڕی هەندرێن لە کۆتایی ساڵی 1966 کە ئاکامی ئەم شەڕە ئاگربەس و ڕێککەوتنی مایسی 1967ی بە دوای خۆیدا هێنا، بووە وێستگەی وەرچەرخانێکی گەورە لە مێژووی بزووتنەوەی ڕزگاریخوازی کوردستاندا لەسەر هەموو ئاستەکانی سیاسی و سەربازی، بووە بناغەیەک بۆ شێوازی چارەسەرکردنی کێشەی کورد بە شێوەیەکی ئاشتێدانییە کە لە ساڵی 1970 ڕێککەوتنی مێژوویی ئادار واژوو کرا، هەتا ئێستاش هەموو ساڵێک #پارتی دیموکراتی کوردستان# و حزبی شیوعی پێکەوە یادی ئەو سەرکەوتنە گەورەیە دەکەنەوە.

لە ساڵی 1975 و پێش ئەوەی ئیدریس بارزانی لەگەڵ سەرۆک مەسعود بارزانی بچنە خزمەتی مستەفا بارزانی و مۆڵەتی بڕیاردانی دووبارە هەڵگیرسانەوەی شۆڕش وەربگرن، ئیدریس بارزانی سەرپەرشتیی ئوردوگای ئاوارەکانی لەناو ئێران لە ئەستۆی خۆی گرتبوو، ئەمەش لە پێناوی ئەوە بوو، لەناو شەوەزەنگی ئەو کارەساتە گەورەیەدا ڕووناکییەک درووست بکات و، هەوڵیدا ئاوارەکان دووبارە ڕێک بخاتەوە و وەک سەرمایەیەکی مرۆیی بۆ شۆڕش و ئاییندەی کوردستان بیانپارێزیت و، نائومێد نەبن و بە ناچاری بگەڕێنەوە ئێراق و خۆیان ڕادەستی ڕژێمی ئێراق بکەنەوە. لێرەدا ئاماژە بە هەندێک لە هەوڵەکانیان دەکەین:

1. بەپێی ئیمکانییەتی بەردەستی ئەو کات، ئیدریس بارزانی هەموو هەوڵی بۆ ئەوە بوو، کێشە سەرەکییەکانی ئاوارەکان چارەسەر بکات و کاریان بۆ بدۆزێتەوە، بۆ ئەوەی باری قورسی ژیانیان نەگاتە ئەو ئاستەی نائومێدی چۆکیان پێ دابدات.

2. زۆر بایەخی بە خوێندنی منداڵانی ئاوارەکان دەدا، بۆ ئەوەی وەک سەرمایەکی مرۆیی و ڕووناکبیر بۆ شۆڕش پەروەردە بن.

3. هەوڵی دەدا لە ڕێگەی پێشمەرگەکانی شۆڕشی ئەیلوولەوە کە لە ئۆردوگاکان نیشتەجێ بوون، مەفرەزەی پێشمەرگە درووست بکات و بیاننێرێتەوە بۆ کوردستان و دووبارە شۆڕش هەڵبگیرسێتەوە.

4. هەوڵی دەدا، بە ڕێگەی کونسووڵخانەی وڵاتان لە تاران، زەمالەی خوێندن بۆ ئەو گەنجانە دابین بکات، کە دەرچووی ئامادەیی و زانکۆ بوون، بۆ ئەوەی بچن لەو وڵاتانە خوێندنی خۆیان تەواو بکەن، بۆ ئەوەی سەرمایەیەکی مرۆیی ڕووناکبیر و پسپۆڕ بۆ کوردستان ئامادە بکات.

شێوازی مامەڵەکردنی ئیدریس بارزانی و دووبارە درووستکردنەوەی سەقامگیری لە ناخی ئاوارەکاندا، ژێرخانێکی زۆر باشی درووستکرد، بۆ ئەوەی زەمینەی دووبارە لەدایکبوونەوەی ئومێد سەر هەڵبداتەوە. هەر بۆیە وەک سەرۆک مەسعود بارزانی باسی کردووە و، کاتێک پرسی هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی لەگەڵ ئیدریس بارزانی باسکردووە، ئەویش وەک سەرۆک مەسعود بارزانی بیری کردووتەوە و دەستبەجێ پیشنیارەکەی پەسەند کردووە و، زەمینەکە بەو جۆرە بووە کە ژێرخانێکی پێویست بۆ ئەو ئەرکە مەزن و پیرۆزە ئامادەیە.



=KTML_Bold=ئیدریس بارزانی چەمکێک بۆ ئاشتی و تەبایی=KTML_End=
لە ساڵی 1974 کە ئیدریس بارزانی تەمەنی تەنیا 30 ساڵ بووە، وەک نوێنەری مستەفا بارزانی و شۆڕشی ئەیلوول سەردانی بەغدای کردووە، سەبارەت بە شێوازی ڕێککەوتنەکە و سنووری ناوچەی ئۆتۆنۆمی و یاسای ئۆتۆنۆمی گفتوگۆی کردووە، لەم سەردانەیدا لەگەڵ ئەوەی هەموو ئامانجی سەدام حسێن ئەوە بوو، کە یاسای ئۆتۆنۆمی بەو شێوەیەک دەربچێت، کە ناوەرۆکی ڕێککەوتننامەی ئادار بەتاڵ بکاتەوە، بەڵام ئیدریس بارزانی داوای دەکرد، پەلە نەکرێت و ساڵێک ڕێککەوتنەکە درێژ بکرێتەوە و هەوڵ بدرێت بە ئاشتی و دانووستاندن کێشەکانی نێوان شۆڕش و حکومەتی بەعس چارەسەر بکرێت، نەک پەنا بۆ شەڕ ببرێتەوە، بەڵام سەدام حسێن پێداگری کرد و یاساکەی بەو جۆرە تێپەڕاند کە وەک خۆی دەیویست، ئەمەش لەلایەن شۆڕشی ئەیلوول و جەنابی مستەفا بارزانی قبووڵ نەکرا و لە ساڵی 1974 شەڕ دەستی پێ کردەوە.

لە دوای ساڵی 1975 و هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی گوڵان و درووستبوونی فرەحزبی لە کوردستان، ئیدریس بارزانی بە بێ جیاوازی هاوکاریی ماددی و مەعنەویی ئەو لاوانەی کردووە کە دوای 1975 لە گرووپی بچووک خۆیان ڕێکخستووتەوە و حزبی جیاوازیان لە پارتی دیموکراتی کوردستان دامەزراندووە، لەمەش زیاتر وەک تێکۆشەرە دێرینەکان باسی دەکەن، بە نموونە (ملازم شوان و خوالێخۆشبوو فەرهاد عەبدولحەمید) کە دوو سەرکردەی دیاری پاسۆک بوون، باس لەوە دەکەن، هەوڵیان داوە کە میساقێکی نیشتمانی لەنێوان لایەنە سیاسییە کوردستانییەکان درووست بکرێت و، پاشان ئەم میساقەیان بردووەتە لای حزبە سیاسییەکان، خۆیان دەڵێن «کە بردمان بۆ ئیدریس بارزانی پێی وتین: من کاغەزی سپیتان بۆ ئیمزا دەکەم». ئەوجا لەگەڵ ئەوەی حزبەکان لەو سەردەمە بە هەمان شێوازی ئیدریس بارزانی پێشوازییان لەو دەستپێشخەرییەی پاسۆک نەکرد، بۆیە لە بری یەکڕیزی و تەبایی شەڕی شوومی ناوخۆ هەڵگیرسا و سەرەنجامیش دوای چەندین ساڵ لە شەڕ و ناکوکیی توند، هەموو حزبە سیاسییەکانی کوردستان گەیشتنە ئەو قەناعەتەی کە بێجگە لە ئاشتی و یەکڕیزی هیچ بژارەیەکی دیکە لە بەردەمی گەلی کوردستان نییە، ئەوە بوو بە ئاشتبوونەوەی پارتی دیموکراتی کوردستان و #یەکێتیی نیشتمانیی کوردستان# لە مانگەکانی کۆتایی ساڵی 1986، هەموو حزبە سیاسییەکان بە کردەیی لەیەک بەرەدا کۆبوونەوە و دوای چەندین ساڵ شەڕی ناوخۆ، هێزی پێشمەرگەی کوردستان وەک هێز و لەشکری کوردستان و وەک برا، هەر لە دوای ڕاگەیاندنی ئاشتبوونەوەی پارتی و یەکێتی پێکەوە لە یەک سەنگەردا شەڕیان دەکرد و، ئەمە بووە بناغەیەک کە دواتر بە فەرمی بەرەی کوردستانی ڕاگەیەنرا.

لە دوای ئاشتبوونەوەی پارتی و یەکێتی لە کۆتایی 1986، بە کردەیی هێزی پێشمەرگە وەک یەک بەرە شانبەشانی یەکتری شەڕیان دەکرد، ئەم یەکڕیزی و تەباییە هێزێکی مەعنەویی گەورەی لەناو هێزی پێشمەرگە درووستکردبوو، کە پێکەوە چالاکیی گەورەیان ئەنجام دەدا و گەیشتبووە ئەو ئاستەی هێزی پێشمەرگە دەیتوانی «شارەدێ و قەزا» ئازاد بکات، بۆیە حکومەتی بەعس کە لەو کاتەدا لە گەرمەی شەڕی ئێراق -ئێراندا بوو، زۆر بە دڕندانە ڕووبەڕووی هێزی پێشمەرگە بووەوە و، هەر لە مانگەکانی سەرەتای ساڵی 1987 کەوتە بەکارهێنانی هەموو جۆرە چەکێکی کۆکوژ، بە بەکارهێنانی چەکی کیمیاییشەوە، کە سەرەنجام بە پڕۆسە بەدناوەکانی ئەنفال لە «#گەرمیان# تا بادینان» کۆتایی هات، کە شپرزەییەکی زۆری درووستکرد و حزبە سیاسییەکان نەدەپەرژانە سەر ئەوەی کە چوارچێوەیەکی سیاسی بۆ بەرەی کوردستانی دابنێن و بە فەرمی ڕایبگەیەنن، بۆیە لە ئایاری 1988 بەرەی کوردستانی بە فەرمی ڕاگەیەنرا و بە ڕێککەوتنی سیاسیی نێوان حزبەکان، سەرۆک مەسعود بارزانی و خوالێخۆشبوو مام جەلال بۆ سەرپەرشتیی بەرەی کوردستانی دەستنیشان کران. سەرۆک مەسعود بارزانی لەناو کوردستان سەرپەرشتیی بەرەی کوردستانی دەکرد و، خوالێخۆشبوو مام جەلال سەرپەرشتیی کاروبارەکانی دەرەوەی دەکرد.

لۆژیکی سەرۆک بارزانی کە لەناو کوردستاندا سەرپەرشتیی بەرەی کوردستانی دەکرد، پاراستنی تەبایی نێوان حزبە سیاسییەکانی ناو بەرەی کوردستانی بوو، ئەم ئەرکە کە ئەرکێکی زۆر قورس بوو، بەتایبەتیی کە بارودۆخی کوردستان هێندە قورس بوو، کە دەکرێت بڵێین شەوەزەنگێکی تاریک باڵی بەسەر ناخی هەر کوردێکدا کێشابوو، لەناو ئەو شەوە زەنگە تاریکەدا، سەرۆک مەسعود بارزانی ڕاستەوخۆ سەرپەرشتیی داستانی خواکوڕکی کرد، ئەم داستانە مەزنە کە لەسەر ئاستی جیهان دەنگدانەوەیەکی گەورەی هەبوو، بووە چرایەکی ئومێد لەو شەوەزەنگەدا و ئومێدی بۆ گەلی کوردستان گێڕایەوە.

سەرۆک مەسعود بارزانی لە ماوەی ساڵی 1988 تا ڕاپەڕینی بەهاری 1991 کە سەرپەرشتیی بەرەی کوردستانی دەکرد لەناو کوردستاندا، سەردانی بۆ هیچ وڵاتێک نەکردووە، تەنانەت دوای ئەوەی سەدام حسێن هێرشی کردە سەر کوەیت و داگیری کرد و، هەوڵە نێودەوڵەتییەکان بۆ دەرکردنی هێزەکانی ئێراق چڕبوونەوە، زۆر جاریش خوالێخۆشبوو مام جەلال داوای لێ کردووە، کە پێویستە سەردانی دەرەوە بکات، بەڵام هەموو دەسەڵاتێکی گێڕاندووەتەوە بۆ مام جەلال و سەردانی دەرەوەی کوردستانی نەکرد و، بە هاوکاری لەگەڵ تەواوی حزبەکانی ناو بەرەی کوردستانی زەمینەی خۆڕێکخستنەوە و ئامادەباشی بۆ ڕاپەڕینە مەزنەکەی بەهاری 1991 داڕشت و لە ڕاپەڕینیشدا خۆی سەرپەرشتیی ئازادکردنی شاری #کەرکووک#ی دڵی کوردستانی کرد لە ئێوارەی نەورۆزی 1991.

لۆژیکی سەرۆک مەسعود بارزانی بۆ ئاشتی و ژیانێکی شایستە بۆ گەلی کوردستان، هەمان لۆژیکی مستەفا بارزانی و ئیدریس بارزانی بووە، دژی شەڕ و کاولکاریی کوردستان بووە، هەر ئەمەش وای کرد، لە ساڵی 1991 دوای ئەو هەموو کارە دڕندانەی بەعس و سەدام حسێن بەرانبەر گەلی کوردستان کردیان، جارێکی دیکە بە سەرۆکایەتی شاندێکی بەرەی کوردستانی سەردانی بەغدای کرد و تەوقەی لەگەڵ سەدام حسێن کرد، بەڵام کە ئەمجارەش سەدام حسێن ناوەرۆکی ڕێککەوتنی ئاداری 1970 ڕەت کردەوە و، لەمەش خراپتر دامەزراوەکانی لە کوردستان کشاندەوە، سەرۆک بارزانی زۆر دووربینانە پێشنیاری بە بەرەی کوردستانی کرد، کە هەڵبژاردن بکرێت و بە ئیرادەی گەلی کوردستان دامەزراوەکانی دابمەزرێنرێتەوە، بۆ ئەوەشی بیسەلمێنێت کە نییەتی گەلی کوردستان ئاشتییە و داوای چارەسەری ئاشتییانە بۆ کێشەکەی دەکات، پارتی دیموکراتی کوردستان بە درووشمی ئۆتۆنۆمی بەشداری لە هەڵبژاردنەکانی ساڵی 1991ی کرد و 51%ی کورسییەکانی یەکەمین پەڕڵەمانی کوردستانی بردەوە و دوای چوار مانگ پەڕڵەمانی کوردستان بڕیارە مێژووییەکەی کە بە بڕیاری «فیدڕاڵی» ناسراوە، دەرکرد.

ئەوەی لەم یادەدا پێویستە بگوترێت، ئەوەیە کە جەنابی مستەفا بارزانی هەر لە شۆڕشی ئەیلوول و پاشانیش لە هەڵگیرسانەوەی شۆڕشی گوڵان، ئەرکەکەی خستبووە سەر شانی «سەرۆک مەسعود بارزانی و ئیدریس بارزانی»، بەڵام کە قەدەر هەموو ئەرکەکەی خستە سەر شانی سەرۆک مەسعود بارزانی، زۆر بە ئەمانەتەوە شانی دایە بەر ئەو ئەرکە قورسە و ئەو بەشەشی دەکەوتە سەر شانی ئیدریس بارزانی جێبەجێی کردووە و لە بەردەم ویژدانی مستەفا بارزانیدا ئیدریسی بەزیندوویی هێشتووەتەوە و پێی دەڵێت: «ئەو ئەرکەی پێت سپاردووین، بە ئەمانەتەوە جێبەجێمان کردووە، ڕاستە ئیدریس بارزانی زوو بەجێی هێشتووین و گەڕایەوە بۆ لای تۆ، لەگەڵ ئەوەی نەگەیشتووینە ئەو ئاستەی ئاواتە گەورەکەی جەنابت بەدی بهێنین کە دامەزراندنی دەوڵەتی کوردستانە و ڕاستتر بڵێم، ڕێگەیان نەداین، ئەو ئاواتەش بەدی بهێنین، بەڵام ئێستا بە فەرمی و لە چوارچێوەی یاسای پەڕڵەمانی کوردستاندا ئاڵاکەی پێشەوا قازی محەمەد کە بە ئەمانەت پێی سپاردی، ئاڵای فەرمیی هەرێمی کوردستانە و دەستووری ئێراق ددانی پێدا ناوە، لەگەڵ ئەوەی دەستووری 2005 ئێراق، وەک خۆی جێبەجێ نەکراوە، بەڵام لانی کەمی مافەکانی گەلی کوردستانمان تێدا چەسپاندووە و خەباتمان بەردەوامە بۆ جێبەجێکردنی، لەسەر ئاستی هەرێمی کوردستانیش وەک ئەو وەفایەی تۆ فێرت کردووین، ئێستا لە جێگەی خۆم، نێچیرڤانی کوڕی ئیدریس سەرۆکی هەرێمی کوردستانە».[1]