پەرتووکخانە پەرتووکخانە
گەڕان

کوردیپێدیا پڕزانیاریترین و فرەزمانترین سەرچاوەی کوردییە!


بژاردەی گەڕان





گەڕانی ورد      کیبۆرد


گەڕان
گەڕانی ورد
پەرتووکخانە
ناونامە بۆ منداڵانی کورد
کڕۆنۆلۆژیای ڕووداوەکان
سەرچاوەکان
شوێنپێیەکان
دڵخوازەکان
چالاکییەکان
چۆن بگەڕێم؟
بڵاوکراوەکانی کوردیپێدیا
ڤیدیۆ
درەختی پۆلەکان
بابەت بەهەڵکەوت
تۆمارکردنی بابەت
تۆماركردنی بابەتی نوێ
ناردنی وێنە
ڕاپرسی
بیروڕاکانتان
پەیوەندی
کوردیپێدیا چ زانیارییەکی پێویستە!
ستانداردەکان
ڕێساکانی بەکارهێنان
کوالیتیی بابەت
ئامرازەکان
دەربارە
ئەرشیڤوانانی کوردیپێدیا
چیمان دەربارە وتراوە!
ناوکێشکردن لە ماڵپەڕەکانتاندا
تۆمارکردن / کوژاندنەوەی ئیمێڵ
ئاماری میوانەکان
ئاماری بابەت
وەرگێڕی فۆنتەکان
گۆڕینی ڕێکەوتەکان
پشکنینی ڕێنووس
زمان و شێوەزمانی ڕووپەلەکان
کیبۆرد
لینکە پێویستەکان
ئێکستێنشنی کوردیپێدیا بۆ گووگڵ کڕۆم
کوکیز
زمانەکان
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
هەژماری من
چوونەژوورەوە
دەبمە هاوکارتان!
وشەی نهێنیت لەبیرکردووە!
گەڕان تۆمارکردنی بابەت ئامرازەکان زمانەکان هەژماری من
گەڕانی ورد
پەرتووکخانە
ناونامە بۆ منداڵانی کورد
کڕۆنۆلۆژیای ڕووداوەکان
سەرچاوەکان
شوێنپێیەکان
دڵخوازەکان
چالاکییەکان
چۆن بگەڕێم؟
بڵاوکراوەکانی کوردیپێدیا
ڤیدیۆ
درەختی پۆلەکان
بابەت بەهەڵکەوت
تۆماركردنی بابەتی نوێ
ناردنی وێنە
ڕاپرسی
بیروڕاکانتان
پەیوەندی
کوردیپێدیا چ زانیارییەکی پێویستە!
ستانداردەکان
ڕێساکانی بەکارهێنان
کوالیتیی بابەت
دەربارە
ئەرشیڤوانانی کوردیپێدیا
چیمان دەربارە وتراوە!
ناوکێشکردن لە ماڵپەڕەکانتاندا
تۆمارکردن / کوژاندنەوەی ئیمێڵ
ئاماری میوانەکان
ئاماری بابەت
وەرگێڕی فۆنتەکان
گۆڕینی ڕێکەوتەکان
پشکنینی ڕێنووس
زمان و شێوەزمانی ڕووپەلەکان
کیبۆرد
لینکە پێویستەکان
ئێکستێنشنی کوردیپێدیا بۆ گووگڵ کڕۆم
کوکیز
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
چوونەژوورەوە
دەبمە هاوکارتان!
وشەی نهێنیت لەبیرکردووە!
        
 kurdipedia.org 2008 - 2024
 دەربارە
 بابەت بەهەڵکەوت
 چالاکییەکانی ڕۆژی
 ڕێساکانی بەکارهێنان
 ئەرشیڤوانانی کوردیپێدیا
 بیروڕاکانتان
 دڵخوازەکان
 کڕۆنۆلۆژیای ڕووداوەکان
 چالاکییەکان - کوردیپێدیا
 یارمەتی
بابەتی نوێ
ڤیدیۆ
دوزخورماتوو ساڵی 2006
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
شوێنەکان
چەمی سمۆر
03-08-2024
سەریاس ئەحمەد
پەرتووکخانە
چاوشارکێ
03-08-2024
زریان سەرچناری
کارە هونەرییەکان
فیلمی سینەمایی کوڕی بابل
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
کۆچە و کۆڵانە دێرینەکانی کەرکووک ساڵی 2024
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
پارت و ڕێکخراوەکان
ماڵی دەنگبێژان لە ئامەد
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
وێنە و پێناس
قەڵای ئامەد ساڵی 1920
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
مزگەوتی گەورەی ئامەد
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
قارەمانێتیی زیندانی ئامەد بۆ باکووری کوردستان و دەنگی بەرخۆدان
02-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ژیاننامە
خەلیل غەمگین
02-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ئامار
بابەت
  528,590
وێنە
  106,974
پەرتووک PDF
  19,881
فایلی پەیوەندیدار
  100,260
ڤیدیۆ
  1,468
زمان
کوردیی ناوەڕاست 
302,073
Kurmancî - Kurdîy Serû 
88,834
هەورامی 
65,800
عربي 
29,077
کرمانجی - کوردیی سەروو 
16,736
فارسی 
8,807
English 
7,251
Türkçe 
3,580
Deutsch 
1,474
Pусский 
1,126
Française 
324
Nederlands 
130
Zazakî 
85
Svenska 
57
Հայերեն 
45
Italiano 
40
Español 
39
لەکی 
37
Azərbaycanca 
21
日本人 
19
Norsk 
14
עברית 
14
Ελληνική 
13
中国的 
12
پۆل
کوردیی ناوەڕاست
وشە و دەستەواژە 
130,242
پەرتووکخانە 
25,257
ژیاننامە 
24,459
کورتەباس 
17,174
ڕێکەوت و ڕووداو (کڕۆنۆلۆژیا) 
14,539
پەند و ئیدیۆم 
12,482
شوێنەکان 
11,578
شەهیدان 
11,567
کۆمەڵکوژی 
10,884
هۆنراوە 
10,201
بەڵگەنامەکان 
8,321
وێنە و پێناس 
7,314
ئامار و ڕاپرسی 
4,624
کلتوور - مەتەڵ 
3,150
ناوی کوردی 
1,919
پارت و ڕێکخراوەکان 
1,450
ڤیدیۆ 
1,371
پۆلێننەکراو 
990
بڵاوکراوەکان (گۆڤار، ڕۆژنامە و ...) 
816
کلتوور - گاڵتەوگەپ 
776
کارە هونەرییەکان 
725
شوێنەوار و کۆنینە 
633
فەرمانگەکان  
269
گیانلەبەرانی کوردستان 
243
هۆز - تیرە - بنەماڵە 
188
نەخشەکان 
182
نەریت 
160
ڕووه‌كی كورده‌واری (گژوگیا و دار) 
101
ژینگەی کوردستان 
94
زانستە سروشتییەکان 
80
خواردنی کوردی 
79
دۆزی ژن 
55
مۆزەخانە 
50
یارییە کوردەوارییەکان 
39
بەرهەمە کوردستانییەکان 
38
کەلوپەلی سەربازیی بەکارهاتوو لە کوردستان 
21
گەشتوگوزار 
2
کۆگای فایلەکان
MP3 
311
PDF 
30,140
MP4 
2,379
IMG 
195,567
گەڕان بەدوای ناوەڕۆکدا
ژیاننامە
شێرکۆ بێکەس
ژیاننامە
فەرهاد زەردی
ژیاننامە
فەریدە ئیلیاس
ژیاننامە
ماردین مەحمود
ژیاننامە
ماردین مەحمود فەتاح
AHLAT’TAKİ MEZARLIK ’SELÇUKLULARIN’ MIDIR?
کوردیپێدیا، بووەتە کوردستانی گەورە! لە هەموو لایەک و شێوەزمانێکی کوردستان ئەرشیڤوان و هاوکاری هەیە.
پۆل: کورتەباس | زمانی بابەت: Türkçe
بەشکردن
Facebook0
Twitter0
Telegram0
LinkedIn0
WhatsApp0
Viber0
SMS0
Facebook Messenger0
E-Mail0
Copy Link0
نرخاندنی بابەت
نایاب
زۆر باشە
باش
خراپ نییە
خراپ
بۆ ناو لیستی دڵخوازەکان
ڕای خۆت دەربارەی ئەم بابەتە بنووسە!
گۆڕانکارییەکانی بابەتەکە
Metadata
RSS
گووگڵی وێنەی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
گووگڵی بابەتی هەڵبژێردراو بکە!
کوردیی ناوەڕاست0
Kurmancî - Kurdîy Serû0
English0
عربي0
فارسی0
עברית0
Deutsch0
Español0
Française0
Italiano0
Nederlands0
Svenska0
Ελληνική0
Azərbaycanca0
Fins0
Norsk0
Pусский0
Հայերեն0
中国的0
日本人0

AHLAT’TAKİ MEZARLIK ’SELÇUKLULARIN’ MIDIR?

AHLAT’TAKİ MEZARLIK ’SELÇUKLULARIN’ MIDIR?
Geçtiğimiz yüzyılda hem yazılı hem sözlü hem de artık hayatımızın vazgeçilmez bir parçası olan günümüz sosyal medya platformlarında, ’Ahlat Selçuklu Mezarlığı: Dünyanın en büyük Türk – İslam Mezarlığı’ cümlesini hep okuduk, duyduk ve halen duymaktayız. Bu söylem genellikle üzerinde kufi işlemeler ile Arapça motif, kitabe ve süslemelerin yer aldığı anıtmezarlar (kümbet) ve mezar taşlarına atıfta bulunularak hep kullanılır. Peki bu mezarlığın ve mezar taşları mimarisinin gerçekten Selçuklular ile alakası var mıdır? Selçuklular ve diğer Türki boylar gelmeden önce de bu mezar taşları orada var mıydılar? Nasıl oluyor da Orta Asya’dan İran üzeri gelip, Ahlat’ta çok kısa bir egemenlik süresine sahip olan Selçukluların adı bu mezarlık ile birlikte zikrediliyorken, yüzyıllar boyu orada hüküm sürmüş diğer toplumların adları zikredilmez? Üstelik mezarlıkta en az mezar sayısına sahip olanların Selçuklular olmasına rağmen.
Her şeyden önce dünyada herhangi bir ‘Türk – İslam Mezarlığı’ tanımlamasıyla var olan bir kabristan bulunmadığı gibi, ya tamamı Müslümanlara ait olan mezarlıklar bulunur ki, dünyanın en büyüğü Irak’ın Necef şehrindeki Vadi-al-Salaam mezarlığıdır, ya da bir mezarlık farklı kısımları ile farklı inanç ve mezheplere göre bölünmüş halde olur. Ahlat’taki mezarlık gibi. Yani tarihteki adı ile Ahlat Meydan Mezarlığı. Kısmen Hristiyan Ermenilere, kısmen de Müslümanlara ait bir mezarlık idi. Bu mezarlık için tarihte ‘Selçuklu Mezarlığı’ adlandırması geçmemektedir. Bu tanımlama yakın zamanda türetilmiş bir söylemdir.
Ahlat’ı tarih boyunca ziyaret etmiş ve bu yerleşim yerinin hem coğrafik hem demografik hem de mimari yapısına dair notlar almış birçok doğulu ve batılı şahsiyet bulunmaktadır. Mesela İranlı ünlü seyyah Nasır-i Hüsrev 1046 yılında Ahlat’tan geçerek, buraların hükümdarının Mervani Kürdlerinden Mervan İbn Rojek’in üçüncü oğlu Nasr-ul-Devle olduğunu bildirmiş ve şehirde Farsça, Arapça, Ermenice konuşulduğunu aktarmıştır ki henüz o tarihlerde Selçuklular Bitlis ve Ahlat’a gelmemişlerdir.
Ahlat’a dair anlatımı kaleme almış diğer önemli bir şahsiyet de büyük devlet adamı ve tarihçi Şerefxanê Bedlîs-î’dir. 1597 yılında tamamladığı ünlü kitabı Şerefname’de Ahlat’a değinen Bedlîs-î, mezarlığa dair herhangi bir şey yazmamıştır. Mezarlığın adını zikretmeyen ancak, mezarlığa uzun uzun değinen diğer bir yazar Evliya Çelebi’dir.
1655 yılında Ahlat’a uğrayan seyyah Evliya Çelebi, Osmanoğulları’nın (Osmanlının) atalarının Orta Asya’daki Mahan bölgesini Cengiz’in derdinden terk ederek Ahlat diyarını yurt ettiklerini belirtir. Ahlat’taki dilin Çağatay diline ve Moğol diline yakın gayr-i mükerrer bir lehçe olduğunu anlatır. Harabe Şehri yakınındaki mezarlığa da değinen Çelebi, mezarlığın nasıl adlandırıldığından bahsetmeyerek sadece çok büyük olduğunu kümbet, mezar taşları ve sandukaların üzerinde bütün ölülerin isimlerinin celi hat ile mermerlere yazıldığını aktarmıştır. Kümbetleri olan Osmanoğulları’nın atalarından Koba Alp Bay’a, kardeşi Hasan Bayındır Han’a ve birkaç diğer şahsiyete değinen seyyah, kadın ve erkeklerin mezarlarının farklı yerlerde olduklarını ve ayrıca Türkmen olan Danişmendoğulları’nın bazılarının da buradaki yeraltı sandukalarında yattıklarını söyler. Değişik dönemlerde Ahlat’ta hüküm sürmüş diğer Tatar aşiretlerini sayan Çelebi, Çobanoğullarını, Akkoyunluları ve Karakoyunluları da bunlar arasında zikrederek onlardan Ahlat’ta mezarı olanları sıralar. Hatta ‘bu yukarıdakilerin tamamı ve Osmanoğulları’nın tamamı Tatar’dırlar’ diye de ek bir paragraf kullanır seyahatnamesinde.
1849 yılında Britanyalı arkeolog ve seyyah Layard da Ahlat’ı ziyaret etmiştir. Hem kümbetlere hem de mezarlıklara değinen Layard, mezarlık için herhangi bir tanımlama kullanmamıştır.
Arkeolog Layard’un hizmetkarları çadırları kurmakla meşgul olurken, o çevreyi gezmek ve tarihi yapıları incelemek için rehberi ve ressamı ile birlikte kamp yerinden ayrılır. Bahçelerden ve Meydan Mezarlığı’ndan geçerek ‘kırmızı renkleri ile güneş ışınlarında parıldıyan anıt mezar’ olarak bahsettiği Sultan Bayındır kümbetine varır.
Bunun Şark diyarının tüm zerafet ve incelikleri ile donatılmış bir yapı olduğunu yazan Layard, Bayındır’ın ise 15. Yüzyılda Fars (İran) ülkesini geçerek buralara gelmiş bir Tatar aşireti olan Akkoyunluların sultanı olduğunu ve isminin de ‘Baiandouri’den geldiğini belirtir. Ayrıca bu kümbetlerin yakınında başka anıt mezarların da olduğunu ve yerel anlatımlara göre bunların da Akkoyunlu ve Karakoyunlu Tatar aşiret sultanlarına ait olduklarını aktarır. Biraz uzaktaki bir kumtaşı kütlesi üzerine izole bir şekilde inşa edilmiş kalenin duvarlarının ve kulelerinin varlığına değinerek, buranın Ermeni tarihindeki ünlü Khelath (Ahlat) şehrinin harebeleri ve Ermeni hegemonyasının merkezlerinden biri olduğunu söyler. Layard, Ahlat’ın tarihine dair kısa bilgiler de verir. Eski çağlardaki Ahlat’ın, Ermenistan’ın Peznouni eyaletinin başkenti olduğunu ve Müslümanların hakimiyetine 9. yüzyılda geçtiğini, ancak Yunanlılar (Bizans) tarafından 10. yüzyılın sonlarında geriye alındığını aktarır. Ardından Selçukluların Ahlat’ı onlardan alarak tekrardan şehrin bir Müslüman Beyliği olduğunu söyler. Uzun yıllar Arap ve Tatar liderler arasındaki çekişme yeri olan Ahlat’ın, Selçukluların bir kölesi olan Sökmen Kothbi tarafından 12. yüzyılın sonuna doğru Şah Armen (Ermenistan Kralı) olarak noktayı koyduğundan bahsediyor. Son cümle olarak da ilk önce ünlü Selahaddin Eyyubi’in bir girişimde bulunduğunu, ancak onun ardından Selahaddin’in yeğeni olan Melik Adil’in 1207 tarihinde Ahlat’ı kuşattığını belirtir. Ahlat’ın ve tarihi eserlerinin nasıl doğu ve batı – Hristiyan ve Müslüman akımlarının etkisinde kaldığını ve şehirdeki Bizans, Arap, Ermeni ve Fars esintilerinin zengin varlığından bahs eder.
Ahlat’taki bir kiliseyi ve papazını da ziyaret eder Layard. Kilisenin yakınlarında aynı Tatar sultanlarının işlemeli kırmızı renkli büyük mezartaşları gibi taşların bulunduğunu, fakat bunları diğerlerinden ayıran detayların haç ve eski Ermenice alfabesi harflerine sahip olmalarının olduğunu aktarır.
Osmanlı İmparatorluğu’nun sosyo-ekonomisi üzerine uzman olan Fransız araştırmacı yazar Vital Cuinet, Osmanlı Devleti adına imparatorluğun vilayetlerini kapsayan bir raporu 1889 yılında hazırlamaya başlar. 1892 yılında tamamlanıp yayımlanan bu raporda Bitlis Vilayeti dahilindeki Ahlat Kazası da yer alır ki orada da mezarlığa dair herhangi bir ‘Selçuklu Mezarı’ ibaresi geçmez.
Cuinet’in raporunda şehrin nüfus dağılımı için şu rakamlar not düşümüştür:
Müslümanlar 16 635
Gregoryen Ermeniler 6 609
Rum Ortodokslar 210
Ortodoks Ermeniler 210
Yezidiler 250
1880’lerde hazırlanmaya başlanan Bitlis Salnameleri’nde de herhangi bir yerde ‘Selçuklu Mezarlığı’ tanımlaması ile karşılaşılmaz. Bitlis Yıllığı adı ile sonraki yıllarda çıkmış olan yayımlarda (örnek 1970’ler) Meydan Mezarlığı tanımlaması mevcuttur.
1898 yazı Ahlat’a gelen başka bir Avrupalı seyyah ve yazar olan Lynch de notlarında şehre ve mezarlığa değinmiş, fakat ‘Selçuklu Mezarlığı’ adlandırmasını zikretmemiştir. İki büyük kümbeti ziyaret eden seyyah ve ekibi, kümbetlerin pembe volkanik taşlardan inşa edildiklerini ve birinin 1279 yılında vefat etmiş Büyük Emir Nugatay Ağa’nın, diğerinin ise bu ağanın oğlu olan ve 1281 yılında ölen Hasan Timur Ağa adlı kişilerin mezarları olduklarını yazıyor. Her iki kümbetin üzerinde Kur’an-ı Kerim’den ayetlerin yazıldığını da ekliyor. Bu kümbetlerin yakınlarında üçüncü ve dördüncü başka kümbetlerin varlığına de değinen Lynch, dördüncü kümbet ile ilgili olarak şunları anlatıyor:
‘Diğerlerine göre çok daha az özenilerek inşa edilmiş olan bir yapı. Ancak aynı zamanda farklı bir tasarıma da sahip. İçinde mermer mezar taşlarına sahip olan sıradan mezarlar bulunmakta. Mezar taşlarındaki ve duvardaki mermer kitabedeki yazıtlar bu yapının, 1700’lerin ilk çeyreğinde yaşamış olan Mutkili bazı Kürd mirlerinin (prenslerinin) mezar yeri olduğunu işaret ediyor’.
Şehri gezerek kaleye de uğrayan Lynch, camilere ve genel anlamda mimariye dair şöyle devam ediyor:
‘Mimari tarz, camiler söz konusu olduğunda tatmin edici ve hoş bir tarz sergilese de sanatsal anlamda belirgin bir düşüş gösterebiliyor. Sözde Selçuklu taş işlemeleri dedikleri ve hayranlık uyandıracak izlere hiçbir yerde rastlanmamaktadır. Fars etkisi ise kendini hissettirmektedir’.
Bu mezarların ve kümbetlerin büyük çoğunluğunun 1200’lerde yapıldığını söyleyen seyyah, mezarların başları Mekke’ye doğru konumlandırılmışken, ayakları ise güneşin doğduğu yöne doğru konumlandırılmış detayını da paylaşıyor. Mezar taşlarının üzerlerinde Arapça harflerin ve süslemelerin olduğunu söylerken, bu yapıların zamanın yüksek uygarlık seviyesi ve sanatsal zenginliğinin bir yansıması olduğunu da belirtiyor’.
Meydan Mezarlığı’nın bir kısmında Ahlatlı Ermenilere ait olan haçkarlar bulunmaktaydı. Yani, Layard’ın da bahsettiği üzere yüzeylerinde haç sembolü ve eski Ermeniceye ait süslemelerin olduğu mezar taşları. Bu mezar taşlarının var olduklarını Ahlat’ı 1900’lerin başlarına kadar ziyaret etmiş olan batılı seyyahların ve misyonerlerin arşivlerinden bilmekteyiz. Bu batılılardan biri de çalışmalarını 1913 yılında Leipzig’de yayımlamış ve bir mimari tarihçisi uzman olan Alman Walter Bachmann’dır.
Ermeni Mezarlığı, Ahlat, 1911
Van Gölü civarındaki kilise, manastır ve camilerin mimarisini 1911 yılında incelemiş olan Bachmann, Ahlat’taki mezarlıktan da kitabında bahseder ve çektiği görselleri de paylaşır. Meydan Mezarlığı’nda Hristiyanlara ve Müslümanlara ait mezar taşlarının görsellerine yer veren Bachmann, üzerlerinde kufi yazısı ile Arabi ve Farsi motiflerin olduğu mezar taşlarını ‘Mohammedanische Grabsteine, Achlat’ yani Müslüman Mezarlığı, Ahlat açıklaması ile verir. Bachmann’ın bu çok kaliteli, teferruatlı ve kapsamlı çalışmasında da ‘Selçuklu Mezarlığı’ ibaresi bulunmaz.
‘Selçuklu Mezar Taşları’ olarak yansıtılan ve Müslümanlara ait olan mezar taşlarının aslında Selçuklular da dahil olmak üzere, diğer Türki boyların Ahlat ve civarına gelmeden önce de Ahlat’ta var oldukları hususunda birçok tarihçi ve araştırmacı hemfikirdir. Zira Selçuklulardan önce Ahlat ve civarına hükmeden Müslüman idareciler arasında Mervani Kürdlerine bağlı olan Bitlisli Rojkiler vardı ki, onların Meydan Mezarlığı’nın Rojki Mezarlığı kısmındaki mezar taşlarında adları da yazar: Mir Ziyad, Mir Yavsi, Mir Kurduman (Karduman), Mir Adibar, Mir Kaytak, Mir Simban, Mir Şan, Mir Şemseddin, Mir Muhammed Rojki.
Bunların dışında Arap ve Fars Müslümanları da aynı mezarlığa gömülmüş ve mezar taşları da Ahlat yakınında bulunan volkanik Nemrut ve Süphan dağlarından elde edlen kırmızı renkli yumuşak taşlardan yapılmıştır. Çok büyük olasılıkla da taş ustaları da Ermeni taş ustaları idi ki arkeolog Layard, Kümbet mimarisinde dahi Ermeni tarzının bulunduğunu belirtir. İslamiyet öncesi Ahlat’ta hâkim olan Ermeni prensliğinin ve ahalisinin mezarlarının bulunduğu mezarlığın bir kısmına, 641 sonrası bölgeye hâkim olan İslamiyet’in temsilcileri Araplar ve Kürdler de gömülmeye başlanmışlardır. Müslümanların mezar taşlarının mimarisi de aynı Hristiyan Ermenilerin haçkarları gibi 2,5 m yüksekliğinde dikey konumlandırılmış süslü taşlardan yapılmıştır. Aralarındaki tek farkları, Müslümanların mezar taşlarında haç olmaması, kıbleye dönük olmaları ve üzerlerindeki işlemelerin İslami motiflere sahip olmasıdır. Müslümanlara ait olan bu mezar taşlarının çoğunun Eyyubiler döneminde yapıldığını yazar seyyahlar.
Ahlat Meydan Mezarlığı
Türkçe okurların kendisini 1966 yılında yayımladığı ’Atatürk – Bir milletin yeniden doğuşu’ adlı kitabı ile tanıdığı yazar Lord Kinross da Ahlat’a 1951 yılında uğramış ve anılarını 1954 yılında yayımlamıştır. 1951 yazında Türkiye’nin çeşitli yerlerini gezerek izlenimlerini ’Within the Taurus’ adlı kitabında toplayan Kinross, Bitlis’e gelmeden önce Van’a, Akdamar adasına, Tatvan’a ve Ahlat’a uğruyor. Van’ın Kürd, Türk ve Ermeni tarihine dair detaylarını da yazan Kinross, ona refakat eden Türk gazetecinin Gevaş’taki eski bir Ermeni şapelini nasıl ’Selçuklu Kümbeti’ diye aktardığını ve Akdamar adasındaki Ermeni kilisesinin de bir ’Yunan kilisesi’ olduğunu kendisine söylediğini belirtiyor. Deniz (göl) yolu ile Tuğ’a (Tatvan) gelen yazar orada Denizcilik İşletmesine ait otelde konaklıyor.
Bitlisli bir dişçinin motosikleti ile Ahlat’a gittiklerini ve orada kaymakam (vali diye geçiyor) tarafından karşılandıklarını da aktaran Kinross, kaymakama Ahlat’ı 1890’larda ziyaret eden Lynch adındaki bir seyyahın anlattığı Kürd mezarlarını sorduğunda, kaymakamın bir hışım ile ’burada hiç bir Kürd hiç bir zaman yaşayıp ölmemiştir. Ahlat çok eskiden beri, 1071 ve o dönemlerden beri hep Türklere ait olmuştur’ dediğini aktarıyor. Kinross şöyle devam ediyor: ’Türklerin burayı feth etmesinden önce, bir Ermeni şehri olan ve ismi Klath olan Ahlat, Arap akınlarına maruz kalmış. Selçuklular Manzikert (Malazgirt) Savaşı sırasında burayı da işgal etmiş ancak, uzun süre sahip olmamışlar ve çok geçmeden burayı Merwani Kürd hanedanına bırakmışlar. O zamandan sonra da Ahlat hep sürekli Kürdler, Türkler, Moğollar ve Türkmenler ’Akkoyunlular’ arasında el değiştirmiş. Ancak kimi zaman otonom kimi zaman Türk hükümdarlığına tabi olan bir Kürd beyliği olarak hep varolmuştur’. Kinross ayrıca Ahlat için Orta Çağ’da çok önemli bir şehir olduğunu, Şam ile kıyaslandığını ve kısmen Müslüman kısmen Hristiyan olan şehirde Farsça, Ermenice, Kürdçe ve Türkçe dillerinin özgürce konuşulduğu ve balıkçılığın revaçta olduğunu da belirtiyor. Şehrin 1951’deki halini de aktaran yazar, ’Ermeni – Selçuklu mimarisine sahip üç işlemeli kümbet’den de bahs ediyor.
11. yüzyıl sonrası Ahlat’a gelen Türki/Tatar/Müslümanlaşmış Moğol boyların mezarları ve kümbetleri de aynı Ermeni mimarisi ile diğer Müslümanların ki gibi yapılmış ve Arap, Kürd ve İrani Müslüman şahsiyetler ile aynı Müslüman Mezarlığı Bölümü’nde yerlerini almışlardır.
Dikey olarak yapılmış ve Ahlat’ta binlercesinin bulunduğu bu mezar taşlarının birkaç sene önce yapılmış sayımında, kitabeleri okunanlarının dördünün Ahlatşahlara, sekizinin Eyyubilere, elli dördünün Moğollara, dördünün Bitlisli Rojkilere ve dördünün de Safevilere ait olduğu kayıtlara geçmiştir (TDV İslam Ansiklopedisi).
Por (Değirmenaltı) Köyü, Bitlis
Bir Ermeni mimarisi olan ve üzerinde haç bulunan bu dikey mezar taşı tarzı sadece Ahlat merkezde olmayıp, Bitlis girişindeki Por (Değirmenaltı) köyü de dahil olmak üzere ta Nahcivan yakınlarındaki kadim Julfa Ermeni mezarlığında da bulunmaktadır.
Julfa Ermeni Mezarlığı, Nahçıvan yakınları
13. yüzyıl itibariyle bölgeye hâkim olan birçok Tatar/Türkmen ve Müslümanlaşmış Moğollar olan İlhanlılar tarafından da Ahlat’taki kümbet ve dikey mezar taşı mimarisi Van Gölü çevresinde yaptırılmıştır. Örnek olarak Gevaş (Vastan) bölgesi gösterilebilir.
Velhasıl kelam, tarihi Meydan Mezarlığı’nın çok geç ve kısmen de olsa ‘Selçuklu Mezarlığı’ adı altında korunmaya alınmış olması çok sevindiricidir. Ancak birçok kavime ev sahipliği yapmış bir diyarı ve eserlerini, tek bir kavim ve inanca indirgemek tarihi hakikat ve hakkaniyet ile bağdaşmaz. Bu hususa dair güzel bir tespit yapmış olan kıymetli araştırmacı yazar ve idareci Sinan Hakan’ın şu cümlesiyle yazımı sonlandırayım:
“her ne kadar resmi literatürde cari bir yaklaşım olsa da sanatsal kimlik tanımlaması dışındaki bir ‘Selçukluluk’ nitelemesi tarihsel gerçeklikle bağdaşmamaktadır.”[1]
Baran Zeydanlıoğlu
ئەم بابەتە بەزمانی (Türkçe) نووسراوە، کلیک لە ئایکۆنی بکە بۆ کردنەوەی بابەتەکە بەو زمانەی کە پێی نووسراوە!
Bu makale (Türkçe) dilinde yazılmıştır, makaleleri orijinal dilinde açmak için sembolüne tıklayın!
ئەم بابەتە 989 جار بینراوە
هاشتاگ
سەرچاوەکان
[1] ماڵپەڕ | کوردیی ناوەڕاست | bitlisname.com
فایلی پەیوەندیدار: 1
بابەتە پەیوەستکراوەکان: 3
زمانی بابەت: Türkçe
ڕۆژی دەرچوون: 10-04-2022 (2 ساڵ)
پۆلێنی ناوەڕۆک: دۆزی کورد
پۆلێنی ناوەڕۆک: مێژوو
جۆری دۆکومێنت: زمانی یەکەم
جۆری وەشان: دیجیتاڵ
زمان - شێوەزار: تورکی
شار و شارۆچکەکان: بەدلیس
وڵات - هەرێم: باکووری کوردستان
تایبەتمەندییە تەکنیکییەکان
کوالیتیی بابەت: 99%
99%
ئەم بابەتە لەلایەن: ( سارا ک )ەوە لە: 10-09-2022 تۆمارکراوە
ئەم بابەتە لەلایەن: ( هەژار کامەلا )ەوە لە: 11-09-2022 پێداچوونەوەی بۆکراوە و ئازادکراوە
ئەم بابەتە بۆ دواجار لەلایەن: ( هەژار کامەلا )ەوە لە: 10-09-2022 باشترکراوە
ناونیشانی بابەت
ئەم بابەتە بەپێی ستانداردەکانی کوردیپێدیا هێشتا ناتەواوە و پێویستیی بە داڕشتنەوەی بابەتی و زمانەوانیی زۆرتر هەیە!
ئەم بابەتە 989 جار بینراوە
فایلی پەیوەستکراو - ڤێرشن
جۆر ڤێرشن ناوی تۆمارکار
فایلی وێنە 1.0.170 KB 10-09-2022 سارا کس.ک.
کوردیپێدیا پڕزانیاریترین و فرەزمانترین سەرچاوەی کوردییە!
پەرتووکخانە
کۆڵبەرنامە - وەشانی 1
وێنە و پێناس
کۆشکی مەلیک فەیسەڵی دووەم لە هاوینەهەواری سەرسەنگ ساڵی پەنجاکانی سەدەی بیست
ژیاننامە
شانیا شەهاب
پەرتووکخانە
کوردی شەبەک لە پارێزگای موصل
پەرتووکخانە
نزیکترین دووری
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای سەردار
پەرتووکخانە
ئەلێکسەندەر ئەرۆنسۆن (کاک ئەسکەندەر) لە کەمپی نازییەکانەوە بۆ بەرپەتی سێدارەی بەعسییەکان
کورتەباس
پاسۆک و فيلمی کارتۆنی منداڵان
وێنە و پێناس
قەڵای ئامەد ساڵی 1920
کورتەباس
عەزیز نەسین و مەسەلەی کورد
شوێنەوار و کۆنینە
سیاهگل.. پەرستگەی سەردەمی ساسانییەکان
پەرتووکخانە
لۆزاننامە - وەشانی 2
ژیاننامە
لیڤا شاخەوان عەلی
وێنە و پێناس
تیمەکانی هۆشیارکردنەوەی خۆپارێزی لە مین لە ساڵی 2000
ژیاننامە
ڕەوا جەلیزادە
پەرتووکخانە
ساڤرولا
ژیاننامە
سەلاح گادانی
ژیاننامە
شێخ لەتیف شێخ عەبدوڵڵا واژەیی
وێنە و پێناس
خولی پەروەردەکردنی هەنگ بۆ هەنگەوانانی شاباژێڕ ساڵی 2000
وێنە و پێناس
چەند کەسایەتییەکی دیاری شاری سلێمانی و هەڵەبجە لە ماڵی حامید بەگی جاف، لە ساڵی 1950
پەرتووکخانە
سیاسەت و پلانی زمان بۆ هەرێمی کوردستان
کورتەباس
بە یادی شەهید سمایلی شەریفزادە
ژیاننامە
مەنسوور محەمەد نەژاد
ژیاننامە
شیلان شەماڵ مستەفا
پەرتووکخانە
ژینانامە - وەشانی 1
ژیاننامە
فەرید ڕۆبینا
شوێنەوار و کۆنینە
کاروانسەرای قەسری شیرین
ژیاننامە
نیازی حەمە عەزیز
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای نارین
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای زەرزوان
کورتەباس
قارەمانێتیی زیندانی ئامەد بۆ باکووری کوردستان و دەنگی بەرخۆدان
پەرتووکخانە
سایکس-پیکۆنامە - وەشانی 1
ژیاننامە
سایە ئیبراهیم خەلیل
پەرتووکخانە
چاوشارکێ
کورتەباس
زانستی زمان چی یە؟

ڕۆژەڤ
ژیاننامە
شێرکۆ بێکەس
11-02-2009
هاوڕێ باخەوان
شێرکۆ بێکەس
ژیاننامە
فەرهاد زەردی
05-08-2017
سەریاس ئەحمەد
فەرهاد زەردی
ژیاننامە
فەریدە ئیلیاس
29-10-2021
هاوڕێ باخەوان
فەریدە ئیلیاس
ژیاننامە
ماردین مەحمود
29-10-2021
هاوڕێ باخەوان
ماردین مەحمود
ژیاننامە
ماردین مەحمود فەتاح
17-02-2023
ڕۆژگار کەرکووکی
ماردین مەحمود فەتاح
 چالاکییەکانی ڕۆژی
بابەتی نوێ
ڤیدیۆ
دوزخورماتوو ساڵی 2006
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
شوێنەکان
چەمی سمۆر
03-08-2024
سەریاس ئەحمەد
پەرتووکخانە
چاوشارکێ
03-08-2024
زریان سەرچناری
کارە هونەرییەکان
فیلمی سینەمایی کوڕی بابل
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
کۆچە و کۆڵانە دێرینەکانی کەرکووک ساڵی 2024
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
پارت و ڕێکخراوەکان
ماڵی دەنگبێژان لە ئامەد
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
وێنە و پێناس
قەڵای ئامەد ساڵی 1920
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
مزگەوتی گەورەی ئامەد
03-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ڤیدیۆ
قارەمانێتیی زیندانی ئامەد بۆ باکووری کوردستان و دەنگی بەرخۆدان
02-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ژیاننامە
خەلیل غەمگین
02-08-2024
ڕۆژگار کەرکووکی
ئامار
بابەت
  528,590
وێنە
  106,974
پەرتووک PDF
  19,881
فایلی پەیوەندیدار
  100,260
ڤیدیۆ
  1,468
زمان
کوردیی ناوەڕاست 
302,073
Kurmancî - Kurdîy Serû 
88,834
هەورامی 
65,800
عربي 
29,077
کرمانجی - کوردیی سەروو 
16,736
فارسی 
8,807
English 
7,251
Türkçe 
3,580
Deutsch 
1,474
Pусский 
1,126
Française 
324
Nederlands 
130
Zazakî 
85
Svenska 
57
Հայերեն 
45
Italiano 
40
Español 
39
لەکی 
37
Azərbaycanca 
21
日本人 
19
Norsk 
14
עברית 
14
Ελληνική 
13
中国的 
12
پۆل
کوردیی ناوەڕاست
وشە و دەستەواژە 
130,242
پەرتووکخانە 
25,257
ژیاننامە 
24,459
کورتەباس 
17,174
ڕێکەوت و ڕووداو (کڕۆنۆلۆژیا) 
14,539
پەند و ئیدیۆم 
12,482
شوێنەکان 
11,578
شەهیدان 
11,567
کۆمەڵکوژی 
10,884
هۆنراوە 
10,201
بەڵگەنامەکان 
8,321
وێنە و پێناس 
7,314
ئامار و ڕاپرسی 
4,624
کلتوور - مەتەڵ 
3,150
ناوی کوردی 
1,919
پارت و ڕێکخراوەکان 
1,450
ڤیدیۆ 
1,371
پۆلێننەکراو 
990
بڵاوکراوەکان (گۆڤار، ڕۆژنامە و ...) 
816
کلتوور - گاڵتەوگەپ 
776
کارە هونەرییەکان 
725
شوێنەوار و کۆنینە 
633
فەرمانگەکان  
269
گیانلەبەرانی کوردستان 
243
هۆز - تیرە - بنەماڵە 
188
نەخشەکان 
182
نەریت 
160
ڕووه‌كی كورده‌واری (گژوگیا و دار) 
101
ژینگەی کوردستان 
94
زانستە سروشتییەکان 
80
خواردنی کوردی 
79
دۆزی ژن 
55
مۆزەخانە 
50
یارییە کوردەوارییەکان 
39
بەرهەمە کوردستانییەکان 
38
کەلوپەلی سەربازیی بەکارهاتوو لە کوردستان 
21
گەشتوگوزار 
2
کۆگای فایلەکان
MP3 
311
PDF 
30,140
MP4 
2,379
IMG 
195,567
گەڕان بەدوای ناوەڕۆکدا
کوردیپێدیا پڕزانیاریترین و فرەزمانترین سەرچاوەی کوردییە!
پەرتووکخانە
کۆڵبەرنامە - وەشانی 1
وێنە و پێناس
کۆشکی مەلیک فەیسەڵی دووەم لە هاوینەهەواری سەرسەنگ ساڵی پەنجاکانی سەدەی بیست
ژیاننامە
شانیا شەهاب
پەرتووکخانە
کوردی شەبەک لە پارێزگای موصل
پەرتووکخانە
نزیکترین دووری
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای سەردار
پەرتووکخانە
ئەلێکسەندەر ئەرۆنسۆن (کاک ئەسکەندەر) لە کەمپی نازییەکانەوە بۆ بەرپەتی سێدارەی بەعسییەکان
کورتەباس
پاسۆک و فيلمی کارتۆنی منداڵان
وێنە و پێناس
قەڵای ئامەد ساڵی 1920
کورتەباس
عەزیز نەسین و مەسەلەی کورد
شوێنەوار و کۆنینە
سیاهگل.. پەرستگەی سەردەمی ساسانییەکان
پەرتووکخانە
لۆزاننامە - وەشانی 2
ژیاننامە
لیڤا شاخەوان عەلی
وێنە و پێناس
تیمەکانی هۆشیارکردنەوەی خۆپارێزی لە مین لە ساڵی 2000
ژیاننامە
ڕەوا جەلیزادە
پەرتووکخانە
ساڤرولا
ژیاننامە
سەلاح گادانی
ژیاننامە
شێخ لەتیف شێخ عەبدوڵڵا واژەیی
وێنە و پێناس
خولی پەروەردەکردنی هەنگ بۆ هەنگەوانانی شاباژێڕ ساڵی 2000
وێنە و پێناس
چەند کەسایەتییەکی دیاری شاری سلێمانی و هەڵەبجە لە ماڵی حامید بەگی جاف، لە ساڵی 1950
پەرتووکخانە
سیاسەت و پلانی زمان بۆ هەرێمی کوردستان
کورتەباس
بە یادی شەهید سمایلی شەریفزادە
ژیاننامە
مەنسوور محەمەد نەژاد
ژیاننامە
شیلان شەماڵ مستەفا
پەرتووکخانە
ژینانامە - وەشانی 1
ژیاننامە
فەرید ڕۆبینا
شوێنەوار و کۆنینە
کاروانسەرای قەسری شیرین
ژیاننامە
نیازی حەمە عەزیز
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای نارین
شوێنەوار و کۆنینە
قەڵای زەرزوان
کورتەباس
قارەمانێتیی زیندانی ئامەد بۆ باکووری کوردستان و دەنگی بەرخۆدان
پەرتووکخانە
سایکس-پیکۆنامە - وەشانی 1
ژیاننامە
سایە ئیبراهیم خەلیل
پەرتووکخانە
چاوشارکێ
کورتەباس
زانستی زمان چی یە؟
فۆڵدەرەکان
ژیاننامە - ڕەگەزی کەس - نێر شەهیدان - ڕەگەزی کەس - نێر ژیاننامە - نەتەوە - کورد شەهیدان - نەتەوە - کورد وشە و دەستەواژە - وڵات - هەرێم - ڕۆژهەڵاتی کوردستان شوێنەکان - وڵات - هەرێم - باشووری کوردستان وشە و دەستەواژە - وڵات - هەرێم - باشووری کوردستان پەرتووکخانە - وڵات - هەرێم - باشووری کوردستان کورتەباس - وڵات - هەرێم - باشووری کوردستان وشە و دەستەواژە - وڵات - هەرێم - کوردستان

Kurdipedia.org (2008 - 2024) version: 15.75
| پەیوەندی | CSS3 | HTML5

| کاتی ئافراندنی لاپەڕە: 0.891 چرکە!