Kütüphane Kütüphane
Arama
  

Kurdipedia Dev Kürtçe bilgi Kaynağıdır


Arama Seçenekleri


Gelişmiş Arama      Klavye


Arama
Gelişmiş Arama
Kütüphane
Kürtçe isimler
Olayların kronolojisi
Kaynaklar
İçerik arama
Tarih
Kullanıcı koleksiyon
Etkinlikler
Yardım iste
Kurdipedi yayınları
Video
Sınıflamalar
Olayla ilişkili konu
Öğe kaydı
Yeni başlık kaydı
Resim gönderin
Anket
Sizin yorumlarınız
İletişim
Ne tür bilgilere ihtiyacımız var!
Standartlar
Kullanım Koşulları
Ürün Kalitesi
Araçlar
Hakkında
Kurdipedi arşivcileri
Bizim hakkımızda makaleler!
Kurdipedia'yı web sitenize ekleyin
E-posta Ekle / Sil
Ziyaretçi istatistikleri
Makale istatistikleri
Font Çevirici
Takvim - Dönüştürücü
Yazım Denetimi
Sayfaların dil ve lehçeleri
Klavye
Kullanışlı bağlantılar
Google Chrome için Kurdipedia uzantısı
Kurabiye
Dark Mode
Diller
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی
Kurmancî
هەورامی
Zazakî
English
Français
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Fins
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
Benim Hesabım
Oturum Aç
Destek verme
Şifremi unuttum
Arama Öğe kaydı Araçlar Diller Benim Hesabım
Gelişmiş Arama
Kütüphane
Kürtçe isimler
Olayların kronolojisi
Kaynaklar
İçerik arama
Tarih
Kullanıcı koleksiyon
Etkinlikler
Yardım iste
Kurdipedi yayınları
Video
Sınıflamalar
Olayla ilişkili konu
Yeni başlık kaydı
Resim gönderin
Anket
Sizin yorumlarınız
İletişim
Ne tür bilgilere ihtiyacımız var!
Standartlar
Kullanım Koşulları
Ürün Kalitesi
Hakkında
Kurdipedi arşivcileri
Bizim hakkımızda makaleler!
Kurdipedia'yı web sitenize ekleyin
E-posta Ekle / Sil
Ziyaretçi istatistikleri
Makale istatistikleri
Font Çevirici
Takvim - Dönüştürücü
Yazım Denetimi
Sayfaların dil ve lehçeleri
Klavye
Kullanışlı bağlantılar
Google Chrome için Kurdipedia uzantısı
Kurabiye
Dark Mode
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی
Kurmancî
هەورامی
Zazakî
English
Français
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Fins
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Azərbaycanca
Oturum Aç
Destek verme
Şifremi unuttum
        
 kurdipedia.org 2008 - 2025
 Hakkında
 Olayla ilişkili konu
 Kullanım Koşulları
 Kurdipedi arşivcileri
 Sizin yorumlarınız
 Kullanıcı koleksiyon
 Olayların kronolojisi
 Etkinlikler - Kurdipedia
 Yardım
Yeni başlık
Kütüphane
Osmanlı\' da İşçiler (1870-1922) Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler
10-11-2024
Sara Kamele
Biyografi
Nazım Kök
25-10-2024
Sara Kamele
Kütüphane
KÜRTLERİN KÖKENİ PROTO KÜRTLER VE MİTANNİLER
25-10-2024
Sara Kamele
Kütüphane
Kürtler-2 Mehabad\'dan 12 Eylül\'e
13-10-2024
Sara Kamele
Biyografi
Sadiq Othman Mho
24-09-2024
Sara Kamele
Kütüphane
ATATÜRK VE ALEVİLER
05-09-2024
Sara Kamele
Kütüphane
FOLKLOR ŞiiRE DÜŞMAN
28-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Kemal Bozay
26-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Sefik Tagay
26-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Cahit Sıtkı Tarancı
26-08-2024
Sara Kamele
Istatistik
Makale
  537,986
Resim
  115,157
Kitap PDF
  20,822
İlgili Dosyalar
  111,165
Video
  1,926
Dil
کوردیی ناوەڕاست - Central Kurdish 
294,897
Kurmancî - Upper Kurdish (Latin) 
91,476
هەورامی - Kurdish Hawrami 
66,559
عربي - Arabic 
33,858
کرمانجی - Upper Kurdish (Arami) 
21,077
فارسی - Farsi 
11,830
English - English 
7,922
Türkçe - Turkish 
3,701
Deutsch - German 
1,849
لوڕی - Kurdish Luri 
1,690
Pусский - Russian 
1,144
Français - French 
349
Nederlands - Dutch 
131
Zazakî - Kurdish Zazaki 
91
Svenska - Swedish 
72
Polski - Polish 
56
Español - Spanish 
55
Italiano - Italian 
52
Հայերեն - Armenian 
52
لەکی - Kurdish Laki 
37
Azərbaycanca - Azerbaijani 
27
日本人 - Japanese 
21
中国的 - Chinese 
20
Norsk - Norwegian 
18
Ελληνική - Greek 
16
עברית - Hebrew 
16
Fins - Finnish 
12
Português - Portuguese 
10
Тоҷикӣ - Tajik 
9
Ozbek - Uzbek 
7
Esperanto - Esperanto 
7
Catalana - Catalana 
6
Čeština - Czech 
5
ქართველი - Georgian 
5
Srpski - Serbian 
4
Kiswahili سَوَاحِلي -  
3
Hrvatski - Croatian 
3
балгарская - Bulgarian 
2
हिन्दी - Hindi 
2
Lietuvių - Lithuanian 
2
қазақ - Kazakh 
1
Cebuano - Cebuano 
1
ترکمانی - Turkman (Arami Script) 
1
Grup
Türkçe
Kısa tanım 
1,933
Kütüphane 
1,210
Biyografi 
379
Mekanlar 
72
Yayınlar 
41
Şehitler 
40
Belgeler 
9
Parti ve Organizasyonlar 
5
Resim ve tanım 
5
Kürt mütfağı 
4
Çeşitli 
2
Tarih ve olaylar 
1
Dosya deposu
MP3 
551
PDF 
32,785
MP4 
3,128
IMG 
212,135
∑   Hepsi bir arada 
248,599
İçerik arama
Kısa tanım
Fransız senatör: Rojava'nın...
Kısa tanım
Fransa ve Almanya'dan ortak...
Kısa tanım
IŞİD'in elinden 10 yıl sonr...
Kısa tanım
Türk devleti Kobanê, Tişrîn...
Kısa tanım
Eyn Îsa’ya bombardıman: 3 ç...
بەلوچە و بەلوچستان - به‌لوچەکان کێن؟
Kurdipedia'ya katkıda bulunanlar, Kürdistan'ın tüm parçalarından gelen dil daşları için önemli bilgileri arşivliyor.
Grup: Kısa tanım | Başlık dili: کوردیی ناوەڕاست - Central Kurdish
Paylaş
Copy Link0
E-Mail0
Facebook0
LinkedIn0
Messenger0
Pinterest0
SMS0
Telegram0
Twitter0
Viber0
WhatsApp0
Değerlendirme
Mükemmel
Çok iyi
Orta
Kötü değil
Kötü
Favorilerime ekle
Bu makale hakkında yorumunuzu yazın!
Öğenin tarihçesi
Metadata
RSS
Seçilen konunun resmini Google'da arayın!
Seçilen konuyu Google'da arayın.
Kurmancî - Upper Kurdish (Latin)0
English - English0
عربي - Arabic0
فارسی - Farsi0
Türkçe - Turkish0
עברית - Hebrew0
Deutsch - German0
Español - Spanish0
Français - French0
Italiano - Italian0
Nederlands - Dutch0
Svenska - Swedish0
Ελληνική - Greek0
Azərbaycanca - Azerbaijani0
Catalana - Catalana0
Čeština - Czech0
Esperanto - Esperanto0
Fins - Finnish0
Hrvatski - Croatian0
Lietuvių - Lithuanian0
Norsk - Norwegian0
Ozbek - Uzbek0
Polski - Polish0
Português - Portuguese0
Pусский - Russian0
Srpski - Serbian0
балгарская - Bulgarian0
қазақ - Kazakh0
Тоҷикӣ - Tajik0
Հայերեն - Armenian0
हिन्दी - Hindi0
ქართველი - Georgian0
中国的 - Chinese0
日本人 - Japanese0

بەلوچە و بەلوچستان

بەلوچە و بەلوچستان
ناونیشانی بابەت: بەلوچە و بەلوچستان
ئامادەکردن: #هۆشیار جەمال#

بەلوچ، وەک کورد نەتەوەیەکی سەربەخۆیە و خاوەن زمانی سەربەخۆ و کەلەپووری خۆیانن، نیشتمانی ناوەندییان بەلوچستانە، کەوتووەتە نێوان پاکستان، ئێران و ئەفغانستان.
=KTML_Bold=“بەلوچەکان کێن؟”=KTML_End=
بەلوچ، وەک کورد نەتەوەیەکی سەربەخۆیە و بەلوچەکان خاوەن زمانی سەربەخۆ و کەلەپووری خۆیانن، نیشتمانی ناوەندییان بەلوچستانە، کەوتووەتە نێوان پاکستان، ئێران و ئەفغانستان و هەزاران ساڵە لەوێ دەژین.
مێژووی بەلوچ تا ڕاددەیەک ئاڵۆزە، ئەوەش بەهۆی جیاوازیی بیروڕا سەبارەت بە سەرەتاکانی بەلوچ هەندێک دەڵێن، دەگەڕێتەوە بۆ “یعرب بن قەحتان” بەهۆی ئەوەی بەلوچییەکان نەوەی “محەمەد کوڕی ئیسحاق، کوڕی یەشجەب کوڕی یەعرەب کوڕی قەحتان کوڕی هود”، هەندێکیش هەن دەڵێن: لە ئازەرییەکانی کوڕی شەمسین، لە پەڕتووکی موعجیم بلدانی یاقووت حەمەوی، کە ئەوان کوڕی “بنووسەلیمی کوڕی مالیک مەلیک مکران و کرمانن”، ئەوەی کە لە براکانی ڕایکرد دوای ئەوەی بەهەڵە باوکی خۆی لە شاری مکران کوشتووە، کە دەکەوێتە باشووری ڕۆژهەڵاتی ئێران و ڕۆژاوای پاکستان، کە دەیڕوانی بەسەر ڕووباری عەرەب لەژێر دەسەڵاتی سەڵتەنەی عومانیدا بوو، کەسانێکیش هەن دەڵێن بەڕەگەز لە نەتەوەکانی هندۆئەورووپین و لە ناوچەکانی ڕووباری قەزوین بڵاوبوونەتەوە.
هەیە دەڵێت؛ لەنێوان شارەکانی هەردوو ڕووبارەکەوە هاتوون و بە ڕەگەز بابلین، هەیە باوەڕی وایە هۆزەکانی بەلوچ لە ناوچەکانی قەزوین کۆچیان کردووە پێش دوو هەزار ساڵ پێش زایین، شاعیری ئێرانی فیردەوسی لە شیعرەکانیدا دەڵێت: هێزەکانی فارس لە سەردەمی سیرۆس و قمبیس سەربازی بەلوچی تێدابووە. بەڵام نووسەرانی بەلوچی لەنێوانیاندا قازی عەبدول سەمەد سربازی لە پەڕتووکی بەلوچ و بەلوچستان دەڵێت “بەلوچییەکان نەتەوەیەکی جیان هەروەک نەتەوەکانی تر لە جیهاندا”.
=KTML_Bold=“ڕۆڵی بەلوچەکان و ئاوڕدانەوەیەک لە مێژوو”=KTML_End=
لە سەدەی شانزەیەم، پرتوگالییەکان توانییان بگەنە کەناراوەکانی مکران لەدوای جەنگێکی زۆر لەنێوان پرتوگالییەکان و بەلوچەکان لەسەر شاری جەوادر و بەسنەی لە بەلوچستانی ڕۆژهەڵات بە سەرکردایەتیی سەرۆکی هۆزی هۆت “محەل کوڕی جبهند” ئەو سەرکردەی شەڕەکە بوو، دواتر شەڕێکی گەورەی لە کەناراوەکانی مکران کرد لە (980) ی زایینی.
ساڵی (1688/1649) ی زایینی، لەم کاتەدا بەلوچەکان هاوپەیمانییان هەبوو لەگەڵ عوسمانییەکان لە سەردەمی (ئیمام یعربی سوڵتان کوڕی سەیف) توانییان پورتوگالەکان دەربکەن لە مەسقەت و مەترەح و لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا لە ممباسا، ئەوەی کە لە دواییدا بەلوچەکان داگیریان کرد لەژێر سەرکردایەتی یعاربە هەروەک شارەکانی کلوە و مالیندی و بمبا، ساڵی (1783) بەلوچەکان لەناو هێزەکەی خەلیفە بوون، ئەوەی بەحرەینیان لە دەستی فارسەکان ڕزگارکرد و شیخ بۆ عەجلی وتووە، کە خێزانی بوسیف کوڕی ئەحمەد فازڵ خێزانی برلت و خێزانی ڕاشید کوڕی سەعید بەشداریان کردووە لە ڕزگارکردنی بەحرەین لە دەستی فارسەکان.
پاشان ئیمام ئەحمەد کوڕی سەعید لە خێزانی سەعید بەلوچ کۆتایی هێنا بەو دووبەرەکییانەی هەبوو لەنێوان ئەوان و غافرییەکان لە هۆزەکانی باکوور، لەدوای کوشتنی سوڵتان کوری ئەحمەد لەسەر دەستی بەدر کوری سەیف عەلی لە مەسقەت بە یارمەتیی سعودییەکان، کە دواتر بەهۆی ئەو کارەیانەوە دیاری پێدان کردنی بە ژێردەستەی خۆی لە ناوچەکانی دەوروبەری شاری برکائی، بەڵام بەدر هەڵسوکەوتی زۆر خراپ بوو لەگەڵ بەلوچەکان هەمیشە هەوڵی کەمکردنەوەی دەسەڵاتەکانی دەدان بە پشتبەستن بە دەسەڵاتی سعودییەکان، ئەوەش وایکرد ڕقی بەلوچەکان هەڵبسێنێت، بۆیە بەلوچەکان پەنایان برد بۆ سەعید کوڕی سوڵتان ئەوەی بەهۆی وەفای بەلوچەکانەوە دەسەڵاتی زۆری هەبوو و بە یارمەتیی ئەوان بەدریان کوشت و دەستی گرت بەسەر مەسقەت لە (1806) زاینیدا.
پاشان بەلوچەکان و عەمانییەکانی ممباسا چوونە ژێر دەسەڵاتی خێزانە کشتوکاڵییەکانی عەرەب، کە لەژێر دەسەڵاتی سوڵتان سەعید کوڕی سوڵتاندا بوون دواتر چەندین شوێنی تر لە ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا کەوتنە ژێر دەسەڵاتییەوە. لە ساڵی (1839) بەریتانیا مەملەکەتی بەلوچستانیان داگیرکرد بە سەرکردایەتی ژەنەڕاڵ ولشر، لەدوای شەڕێکی زۆر مەلیکی بەلوچ “میر مهاب کوڕی مەحمود خان” کوژراو وە پایتەختەکەیان “کلات” داگیرکرا.
ساڵی (1856) لە کاتی کۆچی دوایی سوڵتان سەعید کێشە درووستبوو لەنێوان هەردوو کوڕەکەی بۆ جێگرەوەی دەسەڵات “ماجید و برگش” بەڵام زۆرینە ماجیدیان دەویست بەهۆی یارمەتییەکانی ئینگلیزەوە و بەلوچ دەستیگرت بەسەر زنجەبار. دواتر کێشەیەک لەنێوان ماجید و براگەورەکەی شوێنی سەرکردەی مەسقەت لە دوای ئەوەی ڕەتیکردەوە بۆ جیابوونەوەی مەسقەت لە زنجەبار بە تەواوی هێزی هەردوو براکە لە بەلوچ بوو، دواتر هەردوو لایەنەکە ڕێککەوتن لەسەر دەسەڵاتی بەریتانیا بە سەرکردایەتی لۆرد کاننج جێگری مەلیکی بەریتانیا لە هندستان ئەو ئیمپراتۆرەی عەمانییە دابەشکرا بۆ دوو بەش، بەشی ئەفریقا، کە ئەویش سەڵتەنەی زنجەبار بوو لە بەشی ڕۆژهەڵاتی ئەفریقا، و بەشی دووەم ئاسیاوی بوو، ئەویش سەڵتەنەی مەسقەت و عەمان بوو لەگەڵ ئەوانەش، کە لەگەڵی بوون “جوادر و مکران”.
لە ساڵی (1894) بەریتانیا بەشێک لە بەلوچستانی ڕۆژاوای کردە سەر ئەفغانستان، کە ڕووبەرەکەی (53333) کیلۆمەتر چوارگۆشەیە و ناونراوە بە بلوچستانی باکوور. لە ساڵی (1896) شۆڕشی جووتیاران لە زەوییە کشتوکاڵییەکانی ممباسا و شۆڕشی هۆزە ئەفریقییەکانی مساری لە هەردوو جەنگەکەدا بەریتانیا پشتی بەست بە هێزەکانی بلوچ بە داواکارییەک لە سوڵتانی زنجەبار. لە ساڵی (1915) بەلوچەکان و لایەنگرانی بەریتانیا لەنێویاندا سەربازانی هند ڕووبەڕووی شەڕێک بوونەوە لەنێوان فەلج لە مەسقەت بۆ شۆڕشەکانی عەرەب ئەوانەی، کە دەیانویست دەسەڵاتی سوڵتان تەیمور کوڕی فەیسەڵ کۆتایی پێبهێنن. پاشان (1929) ئێران بەلوچستانی ڕۆژاوای خستە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە لە سەردەمی شا ڕەزاخان و دەستگیرکردنی ئەمیر دوست محەمەد خان بارکزئی سەرکردەی بەلوچستان ڕۆژاوا دواتر لە سێدارەدرا بەهۆی ئەوەی ڕەتیکردەوە ئیمزا بکات بۆچوونەژێر دەسەڵاتی ئێران.
لە ساڵی (1947) وە، لەدوای ئەوەی بەریتانیا بلوچستانی داگیرکرد بۆ ماوەی (108) ساڵ حکومەتی بەریتانیا دانی نا بە مەملەکەتی بەلوچستانی ڕۆژهەڵات و دواتر دەرچوو لەو خاکە، سەرەڕای ئەوەی دوای (288) ڕۆژ لە سەربەخۆیی بەلوچستان حکومەتی پاکستان بەلوچستانی ڕۆژهەڵاتی داگیرکرد لە (1947) و مەلیکی بەلوچی “ئەحمەد یارخان”یان دەستگیرکرد لەدوای شەڕ لەنێوان هەردوولادا. بەو شێوەیە بەلوچستان دابەشکرا بۆ سێ دەوڵەت (پاکستان57.9%ی ڕووبەرەکەی برد و ئێران 30.3% ئەرزەکانی بەلوچی دەستکەوت و ئەو ڕووبەرەی کە مایەوە بۆ بلوچستان و ئەفغانییەکان تەنیا 11.8% بوو. هەروەها لە هەندێ بڕگەی مێژووییدا ویلایەت و حکومەتی سەربەخۆ یان نیوە-سەربەخۆی خۆیان هەبووە. لە سەردەمی هاوچەرخدا بەلوچستان سێ بەشە و دابەش کراوە بە سەر سێ وڵاتی ناوبراودا کە بەشە گەورەکەی لە پاکستانە. بەلووچستان یەکێک لە چوار پارێزگای کۆماری فێدراڵی ئیسلامی پاکستانە کە کوێتە پایتەخت و گەورەترین شاریەتی. بەوەشەوە هەمووی ئەو پارێزگایە بەلووچ نین و دانیشتووانەکەی زۆری پەشتوون و نەتەوەکانیشی لێی دەژین.
=KTML_Bold=“واتای وشەی بەلوچستان”=KTML_End=
وشەی بەلوچستان لە دوو وشە پێکهاتووە؛ بەلوچ، دەڵێن وشەیەکە لە زمانی میدییەکانەوە هاتووە واتە “گەشتی بەرز”، هەشە باوەڕی وایە بۆ ناوی مەلیکی بابل “بلیوس” دەگەڕێتەوە، هەندێکیش دەڵێن: وشەیەکی سانسکریتییە بە واتای “شۆڕشگێری ئازا”، هەشە باوەڕی وایە مانای “دانیشتووانی بیابانە” وشەی ستان واتای خاک ئەو شوێنەی بەلوچەکانی تێدا نیشتەجێبوون. بەپێی ڕاپۆرتێکی ئەورووپی، بەلوچەکان (30) ملیۆن کەس دەبن، ژمارەی ئەو کەسانەی کۆچیان کردووە لەنێوان (6-8) ملیۆن کەس دەبن، زۆرینەی بەلوچەکان نیشتەجێی کەنداوی عەرەبین، بەڵام هەرە زۆرینەیان دەکەونە سەڵتەنەی عومانەوە (48%) ی دانیشتووان پێکدەهێنن و (70%) یان لە پایتەختەکەی مەسقەت دەژین. لە شانشینی یەکگرتووی ئیماراتیش (25%) ی دانیشتووان پێکدەهێنن، کە بە دووەم شوێن دادەنرێت، کە زۆرینەیان لەوێ بن، (60%) ی بەلوچەکان لە پاکستان دەژین و (25%) یشیان لە ئێرانن، وە لە چەندین شوێنی تریش بوونیان هەیە وەک ئەفغانستان و تورکمانستان.
=KTML_Bold=“ئایین و زمانی بەلوچەکان”=KTML_End=
بەلوچەکان باوەڕیان بە ئایینی ئیسلامە، دوای مەزهەبی حەنەفی کەوتوون و کەمێکیان نەبێت شیعەن. بەلوچییەکان بە زمانی بەلوچی قسە دەکەن و شەش زمانیان هەیە و شەش شێوەزاری تێدایە، لە وانیشەوە چەندین شێوەزاری تری لێدەکەوێتەوە. زمانێکە لە گرووپی زمانە ئێرانییە ڕۆژاواییەکان، کە نزیکایەکی زۆری لە‌گەڵ زمانەکانی کوردی، تاتی، گیلەکی و تاڵشی ھەیە. زمانی بەلوچی لە شێوەزاری کوردیی زازاکی و ھەورامی نزیکە. ئەم زمانە نزیکەی ( (20 ملیۆن کەس قسەی پێدەکەن کە زۆربەیان لە پارێزگای سیستان و بەلوچستانی ئێران، پارێزگای بەلوچستانی پاکستان، باشووری ئەفغانستان و سوڵتانشینی عوممان دەژین. هەروەها بەلوچی زمانی فەرمی ھەرێمی بەلوچستانی پاکستانە، سێ شێوەزاری هەیە: بەلوچی خۆرهەڵات، بەلوچی خۆراوا، باشوور. ئەم زمانەی بەلوچەکان یەکێکە لە هەرە زمانە کۆنەکانی مرۆڤ، دەگەڕێتەوە بۆ (1500) ساڵ پێش زاین، بەپێی ئەوەی کە دەرکەوتووە دەڵێن: زمانێکی سامییە و دەگەڕێتەوە بۆ سام کوڕی نوح “ڕەزای خوای لێبێت” و کوڕەکانی، کە لە زەویی “مکران کوڕی فارک کوڕی سام کوڕی نوح ” ژیاون، ئەرزەکەش هەر بەناوی ئەوە ناونرابوو، باوەڕ وایە زمانەکانی فارسی و سندی و ئەوردیە و چەندینی تر لە بلوچییەوە جیابوونەتەوە.
هەروەها سەرەتای درووستبوونی هرمز دەگەڕێتەوە بۆ (1300) ساڵ پێش زایین تا (1622) زایین، لەو کاتەدا بەلوچەکان دەورێکی گەورەیان هەبوو لە ناوچەکەدا و دەستی گرتبوو بەسەر بەڕێوەبردن و بازرگانی لە کەنداو و بەبێ ڕکابەر دەسەڵاتی هەبوو بەسەر زەوی و زارێکی زۆریی کەنداو و وڵاتی بەحرەینی بەڕێوە دەبرد، پێش جەنگەکەی فرس ساڵی (1602) بە سەرکردایەتی خان سیزار، کە دەستی گرت بەسەر بەحرەیندا.
=KTML_Bold=“ئیسلام و بەلوچ”=KTML_End=
ئیسلام دەستیکرد بە ڕزگارکردنی زەوییەکانی بەلوچ لە سەردەمی خەلیفە عومەری کوڕی خەتاب “ڕەزای خوای لێبێت” ئیسلام بەردەوام بوو لە کردنەوەی مکران، ئەوە تەواو نەبوو لە سەردەمی ئەمەوییەکان، مکران و کرمان کرانەوە، سوپای بەلوچی چووە ڕیزی سوپای ئیسلام و یاریدەدەرێکی گەورەبوون لە بڵاوبوونەوەی ئیسلام لە هند و سند و چین، هەروەها لەگەڵ سوپای عەمانی بوون بۆ بەرەنگاربوونەوەی پورتوگالییەکان لە کاتی هاتنیان بۆ داگیرکردنی هورمز لە سەرەتای سەدەی شانزەیەم دواتر هاتنی سوپای فارس لە ساڵی (1622) بە یارمەتیی سوپای بەریتانی.
=KTML_Bold=“بەلوچەکانی پاکستان”=KTML_End=
ویلایەتی بەلوچستان گەورەترین ویلایەتی وڵاتی پاکستانە کە 44٪ی خاکی ئەو وڵاتە دەگرێتەوە و ناوەندەکەی شاری کوێتەیە، ساڵی 1871ی زاینی بەپێی پەیماننامەی “گوڵدسمیت” لە سەردەمی قاجاڕەکان لە ئێران جیاکرایەوە و بووە بەشێک لە پاشاهی بەریتانیا، کە دواتر و لە ساڵی 1947 هاوکات لەگەڵ سەربەخۆیی پاکستان، درایە ئەو وڵاتە. بەپێی ئامارەکانی وڵاتی پاکستان (ساڵی2017) ، ویلایەتی بەلوچستان 12 ملیۆن و 344 هەزار و 408دانیشتووی هەیە، هەروەها لە ویلایەتەکانی پەنجاب وسندیش نزیکەی 12 ملیۆن بەلوچی دیکە دەژین. ویلایەتی بەلوچستانی پاکستان سەرەڕای ئەوەی سەرچاوە و سامانێکی زۆری هەیە، بەڵام یەکێک لە هەژارترین ناوچەکانی پاکستانە، لێکۆڵەران باوەڕیان وایە ئەو سەرچاوە نەوتی و گازیانەی لە بەلوچستان و نزیک سنوورەکانی ئێران دۆزراونەتەوە، چەندین بەرابەری سەرچاوە نەوتییەکانی وڵاتێک وەکوو کوەیتە.
لە پاکستان بەهۆی فێدراڵی بوونی وڵات و هەبوونی ویلایەتی بەلوچستان، وەک ناوچەیەکی خودموختار کە حکوومەت و پارلەمانی هەرێمی خۆیان هەیە، بەلووچەکان زیاتر مافیان ڕەچاو کراوە و لە دەسەڵاتی هەرێمی بەلوچستاندا ڕۆڵی بەرچاویان هەیە و شوناسی خۆیان پاراستووە، وێرای ئەوەی کە هەندێ هەوڵ بۆ سەربەخۆیی هەبووە. لە ئەفغانستانیشدا وێرای حەشیمەتی کەمیان ئازادی سیاسی کۆمەڵایەتی زۆر و بەشداریی سیاسییان هەیە و بە زمانی خۆیان دەخوێنن.
=KTML_Bold=بەلوچەکانی ئێران:=KTML_End=
لە ساڵی (1935) حکومەتی ئێران بڕیاریدا بە گۆڕینی ناوی فارس بۆ ئێران، ئەوەش بەهۆی بیرۆکەی تاکڕەوی و بەس بیرکردنەوە لە خۆی بۆ ئەوەی بێجگە لە نەتەوەی ئێران ناوچەکانی تریش بێنێتە ژێر دەسەڵاتی خۆیەوە، وەک ئەوەی کە ڕایگەیاند بنجابیەکان لە بنەڕەتدا ئارین و لەو مێژووەوە بەلوچییەکان بە دەست دوولایەنی بنەڕەتی نەتەوەیی و مەزهەبی دەناڵێنن، بەهۆی ئەوەی زۆرینەی بەلوچەکان سوننین و حکومەتی ئێران ڕێگری کرد لە زمانی بلوچی و هەموو نووسراو و بڵاوکراوەکانی بە زمانی بلوچی بوو داخستەوە زمانی فارسی بەزۆر پێ بڵاوکردنەوە و جلوبەرگی بەلوچی قەدەغەکرد، هەروەها حکومەت دەستیکرد بە گواستنەوەی ژمارەیەکی زۆر لە خێزانە بەلوچییەکان لەو ناوچەیە و خێزانی فارسی لە جێگایان دادەنا بۆ ئەوەی سونییەکان لەو ناوچەیە کەم بکەنەوە، هەروەها دەستیکرد بە گۆڕینی ناوی شار و دێ و شوێنە مێژووییەکانی لە عەرەبییەوە بۆ فارسی بۆ ئەوەی کۆتایی بهێنێت بەو پەیوەندییە ڕۆشنبیری و کۆمەڵایەتییە لەنێوان نەوەکانی ئەو شارانەدا هەبوو، بۆ ئەوەی ئەو ناوچەیە بە زۆرینە ببێت بە فارس، ئەو جۆرە هەڵسوکەوتە لە سەردەمی پەهلەوی و کۆماری ئیسلامییش بەردەوام بوو، سەرەڕای ئەوەی نەوەکانی بەلوچ بەشداری لەگەڵ گشت نەتەوەکانی تر لە شۆڕشەکانی دژ بە دەسەڵاتی شا بەشدارییان دەکرد، هەروەها تێکدانی مزگەوتە سونییەکان و لە سێدارەدانی کەسانی زانای سونی و چەندین کەسی تر لە سەردەمی کۆماری ئیسلام بەردەوامی هەبوو.
هەر بۆیە لە ئێراندا بەلوچەکانیش وەک نەتەوەکانی دیکە چەوساونەتەوە. بەڵام بێجگە حکوومەت کە مافی نەتەوەییانی پێشێل کردووە، خوشیان بە هەندێ هۆکار لەوانە زاڵبوونی ئایین، سەبارەت بە شوناسی نەتەوەییان کەمترخەم بوون و ئەو شوناسە لە بەر مەترسیدا بووە. زمان و زۆرێک لەلایەنە کەلەپوورییەکانی ئەوان لە بەر مەترسیدایە و وایلێهاتووە کە زیاتر ئایینزای سونە وەک فاکتەری جیاکەرەوەی خۆیان دەبینن و بەشدارییەکیان بە شوناسی خۆیانەوە لە دەسەڵاتدا، چ لە ئاستی خۆجێیی و چ لە ئاستی وڵاتدا نییە. بەلوچستان لە ئێرانی ئەمڕۆدا بەشێکە لە پارێزگای سیستان و بەلووچستان، کە دراوسێی ئەفغانستان و پاکستانە. سیستانییەکان فارس و شیعەن و بەلوچستانییەکان، بەلووچ و سونە. خودی بەلوچستان لە ئێراندا لە باکوورەوە لکاوە بە سیستان و کرمان و لە باشوورەوە لەسەر زەریای عومان و لە ڕۆژهەڵاتەوە هاوسنووری پاکستانە.
بەپێی ئامارە فەرمییەکانی ئێران (2016) ، ژمارەی دانیشتووانی پارێزگای بەلوچستان نزیکەی سێ ملیۆن کەسن، هەروەها بەراورد دەکرێت کە لە پارێزگاکانی دەوروبەریش نزیکەی دوو ملیۆن بەلوچی دیکە دەژین، کە بە گشتی ژمارەی بەلوچەکانی ئێران پێنج ملیۆن کەس دەخەملێنرێت.هاوشیوەی گەلانی دیکەی بندەستی ئێران، بەلوچەکان لە هەژارترین گەلانی ناو ئێرانن، بە شێوەیەک کە هەر ساڵە و دوای پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، بە یەکێک لەو پارێزگایانە دادەنرێت کە زۆرترین ڕێژەی بێکاریی تێدایە، لەلایەکی دیکەشەوە هەندێکیان هێشتا ناسنامەیان نییە و زۆربەی گوند و شارۆچکەکانی ئاوی خواردنەوەیان نییە. لەم ساڵانەی دواییدا، ژمارەیەک لە منداڵانی بەلوچ کە ناچار بوون بۆ هێنانی ئاوی خواردنەوە بچنە سەر ‘هوتەکەکان‌ (شوێنی کۆبوونەوەی ئاوی باران) ، بوونەتە قوربانیی تیمساحەکان و دەست و قاچیان لەدەست داوە و ژمارەیەکیشیان گیانیان لەدەستداوە. هەروەها لە پاش شۆڕشی 1979 چەندین ڕێکخراو سەریان هەڵدا، کە هەندێکیان هەڵوەشانەوە و هەندێکیش ئێستا لەدەرەوەی ئێران چالاکن. لەو ڕێکخراوانەی دەرەوەی وڵات دەکرێ بە بەرەی یەکگرتووی بەلوچستان – ئێران (کۆمارخوازەکان) ، بەرەی خەڵکی بەلووچستان، حزبی خەڵکی بەلوچستان ئاماژە بکرێت کە هەرسێکیان لەگەڵ هەندێ حیزبی تری سەر بە نەتەوەکانی ئێران بە تایبەت کوردەکان ئەندامی ڕێکخراوی کۆنگرەی نەتەوەکانی ئێرانی فێدراڵن. لە دیکەی حزبە نەتەوەییەکان دەکرێ بە سوپای ڕزگارکەری بەلوچستان (BLA) ئاماژە بکرێت کە لە گرووپە چەکدارەکانە و لە دژی هەردووکی ئێران و پاکستان بۆ ڕزگارکردنی هەموو خاکی بەلوچستان خەبات دەکات. لە هێزە ئایینییە تووند ئاژۆوەکان کە هاوکات بە دوای مافە ئایینی و نەتەوەییەکانی نەتەوەی بەلووچن دەکرێ بە جوندوڵڵا و دواتر “جەشولعەدل” و “حەرەکەی ئەنساری ئێران”، “ئەنسار ئەلفورقان” و هەندێ وردە گرووپی تر ئاماژە بکرێت. بەڵام ئەمانەش کە خاوەن ئایدۆلۆژی جیهادخوازی سەلەفین ئەوەندە سەرنجی لایەنی ئایینییان داوە، سەرنجی لایەنی نەتەوەییان نەداوە.
هەر بۆیە لە بواری سیاسییدا و بە تایبەتی لەم ساڵانەی دواییدا؛ ژمارەیەکی زۆر لە چالاکوانان و هاووڵاتییانی بەلوچ بە تۆمەتی ئەندامێتی لە پارت و ڕیکخستنە دژبەرەکان، لەسێدارەدراون یان زیندانی کراون.
=KTML_Bold=“بەلوچەکانی ئەفغانستان”=KTML_End=
بەلوچەکانی ئەفغانستان لە ویلایەتی نیمڕۆز و بەشێکیشیان لە ویلایەتی قەندەهار دەژین، کە بەپێی دوایین ئامارەکانی ئەفغانستان (2013) ، بە گشتی نزیکەی سێ ملیۆن بەلوچ لە ئەفغانستان دەژین.
=KTML_Bold=“بەلوچ لە وڵاتانی عەرەب”=KTML_End=
هەروەها ژمارەیەک لە بەلوچەکان لە وڵاتانی عەرەبی کەنداو دەژین و بە هاووڵاتی ئەو وڵاتانە هەژمار دەکرێن، بەپێی ئامارە نافەرمییەکان 500 هەزار لە عومان، 500 هەزار لە ئیمارات، 50 هەزار لە قەتەر، 42 هەزار لە بەحرەین، 20هەزار لە کوێت و 16 هەزاریش لە سعودیە دەژین.
=KTML_Bold=کوردەکانی بەلوچستان:=KTML_End=
بەهۆی کۆچ و دوورخستنەوەی نەتەوە جۆراوجۆرەکان بۆ بەلووچستان، لە نەتەوەکانی تریش لەوێدا دەبینرێن؛ تاڕادەیەکی زۆر لە ناو بەلووچەکاندا تواونەتەوە. بۆیە هەندێ بەلوچ بنەچەی خۆیان بە کورد، هەندێ بە عەرەب و هەندێ بە ئەفغان دەزانن. لە کۆتایی سەردەمی ساسانییەکان و سەرەتای سەردەمی ئیسلامیدا هەندێ لە مێژووزانە عەرەبەکان ئاماژەیان بە هۆز و خێڵە کوردییەکان لە ناوچەی بەلوچستان کردووە. لە سەردەمانی دواتریشدا هەندێ لە کوردان بەرەو ئەوێ کۆچیان کردووە یان کۆچێندراون. تەنانەت لە ئێستاشدا هەندێ خێڵیان بە کورد دەناسرێن و ناوی بنەماڵەییان پاشگری کوردی پێوەیە، هەرچەند لە شوناسی خۆیان دوورکەوتوونەتەوە. یەکێک لە خێڵە کوردەکانی ئەوێ لەو کوردانەن کە لە سەردەمی سەفەوییەکاندا بە فەرمانی شا عەباس بۆ ئەوێ دوورخرانەوە. بەوەشەوە، هەندێ لەسەر ئەو باوەڕەن کە زۆرێک لەم خێڵانە لە دانیشتووانی کۆنی ئەوێ بوون و تەنیا ناوی “کورد”یان لەسەرە کە لە فارسی کۆن یان دەریدا بە واتای جیاواز، لەوانە “بیابان نشین”، بەکارهێنراوە و لەڕاستیدا کورد نەبوون و جیاوازن لە خەڵک و نەتەوەی کورد کە لە کوردستان نیشتەجێن.
=KTML_Bold=سەرچاوەکان:=KTML_End=
1- ڕۆڵی سیاسی کەمینەکان لە خۆرهەڵاتی ناوەڕاست، نووسینی، د، موسلیح خزر جبوری، وەرگێڕانی: هەڵگورد جەلال، چاپی دەزگای ئایدیا بۆ فکر و لێکۆڵینەوە، چاپخانەی حەمدی، چاپی یەکەم، ساڵی 2017.
2- ئایین و چالاکی نەتەوەیی لە بەلووچستانی ڕۆژاوا – ئێران نووسینی، سەباح موفیدی، چاپی ئەلیکترۆنی، ناوەندی کوردستان بۆ توێژینەوە لە ململانێ و قەیرانەکان، ساڵی 2017.
=KTML_Bold=ئینتەرنێت=KTML_End=
3- وتاری نووسەر دژوار کرماشان، بەلوچەکان بۆچی دەستیان بە خۆپیشاندان کردووە؟ [1]

Bu kaydın içeriğinden Kurdipedia sorumlu değildir, kayıt sahibi sorumludur. Arşiv amaçlı kaydettik.
Bu makale (کوردیی ناوەڕاست) dilinde yazılmıştır, makaleleri orijinal dilinde açmak için sembolüne tıklayın!
ئەم بابەتە بەزمانی (کوردیی ناوەڕاست) نووسراوە، کلیک لە ئایکۆنی بکە بۆ کردنەوەی بابەتەکە بەو زمانەی کە پێی نووسراوە!
Bu başlık 415 defa görüntülendi
Bu makale hakkında yorumunuzu yazın!
HashTag
Kaynaklar
[1] Sosyal Medya | کوردیی ناوەڕاست | ماڵپەڕی چاوی کورد - 12-04-2023
Bağlantılı yazılar: 2
Belge Türü: Orijinal dili
İçerik Kategorisi: Raport
İçerik Kategorisi: Tarih
İçerik Kategorisi: Araştırma
Yayın Türü: Born-digital
Teknik Meta Veriler
Ürün Kalitesi: 99%
99%
Bu başlık Rojgar Kerkuki tarafından 12-04-2023 kaydedildi
Bu makale ( Shadi Hêssên Ibrahim ) tarafından gözden geçirilmiş ve yayımlanmıştır
Bu başlık en son Shadi Hêssên Ibrahim tarafından 12-04-2023 tarihinde Düzenlendi
Başlık Adresi
Bu başlık 415 defa görüntülendi
QR Code
Kurdipedia Dev Kürtçe bilgi Kaynağıdır
Kütüphane
Kürtler-2 Mehabad'dan 12 Eylül'e
Kütüphane
Osmanlı' da İşçiler (1870-1922) Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler
Biyografi
Cemal Süreya
Kısa tanım
Eyn Îsa’ya bombardıman: 3 çocuk yaralandı
Resim ve tanım
Kürt Lideri
Biyografi
Eren Keskin
Resim ve tanım
Yaşar Kemal'in omzunda heybesiyle köyden kente geldiği gün.
Resim ve tanım
1905 Mardin
Kütüphane
KÜRTLERİN KÖKENİ PROTO KÜRTLER VE MİTANNİLER
Resim ve tanım
Erbildeki Patlama 19 kasım 2014
Kütüphane
FOLKLOR ŞiiRE DÜŞMAN
Biyografi
Abdulbaki Erdoğmuş
Biyografi
Nesrin Uçarlar
Kısa tanım
Doğu Kürdistan’da 44 kadın katledildi, 97’si intihara zorlandı, 4’ü idam edildi
Resim ve tanım
Mardin 1950 hasan ammar çarşisi
Biyografi
Nazım Kök
Kısa tanım
Suriye Demokratik Güçleri
Kütüphane
ATATÜRK VE ALEVİLER
Biyografi
JAKLİN ÇELİK
Biyografi
Reşan Çeliker
Kısa tanım
Türk devleti Kobanê, Tişrîn, Til Temir ve Qamişlo’yu bombaladı
Biyografi
Sermiyan Midyat
Biyografi
Dilan Yeşilgöz-Zegerius
Kısa tanım
Tişrin Barajı'nda görevlilere yönelik bombardımanda şehit olan İç Güvenlik Güçleri mensubu Muhammed Hesso
Biyografi
Vanlı Memduh Selim

Gerçek
Kısa tanım
Fransız senatör: Rojava\'nın egemenliğine saygı gösterilmeli
05-01-2025
Sara Kamele
Fransız senatör: Rojava\'nın egemenliğine saygı gösterilmeli
Kısa tanım
Fransa ve Almanya\'dan ortak açıklama: Kürt ortaklarımızın güvenlik çıkarları korunmalı
05-01-2025
Sara Kamele
Fransa ve Almanya\'dan ortak açıklama: Kürt ortaklarımızın güvenlik çıkarları korunmalı
Kısa tanım
IŞİD\'in elinden 10 yıl sonra kurtarıldı: Ezidi kadın ailesine kavuştu
05-01-2025
Sara Kamele
IŞİD\'in elinden 10 yıl sonra kurtarıldı: Ezidi kadın ailesine kavuştu
Kısa tanım
Türk devleti Kobanê, Tişrîn, Til Temir ve Qamişlo’yu bombaladı
17-01-2025
Sara Kamele
Türk devleti Kobanê, Tişrîn, Til Temir ve Qamişlo’yu bombaladı
Kısa tanım
Eyn Îsa’ya bombardıman: 3 çocuk yaralandı
17-01-2025
Sara Kamele
Eyn Îsa’ya bombardıman: 3 çocuk yaralandı
Yeni başlık
Kütüphane
Osmanlı\' da İşçiler (1870-1922) Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler
10-11-2024
Sara Kamele
Biyografi
Nazım Kök
25-10-2024
Sara Kamele
Kütüphane
KÜRTLERİN KÖKENİ PROTO KÜRTLER VE MİTANNİLER
25-10-2024
Sara Kamele
Kütüphane
Kürtler-2 Mehabad\'dan 12 Eylül\'e
13-10-2024
Sara Kamele
Biyografi
Sadiq Othman Mho
24-09-2024
Sara Kamele
Kütüphane
ATATÜRK VE ALEVİLER
05-09-2024
Sara Kamele
Kütüphane
FOLKLOR ŞiiRE DÜŞMAN
28-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Kemal Bozay
26-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Sefik Tagay
26-08-2024
Sara Kamele
Biyografi
Cahit Sıtkı Tarancı
26-08-2024
Sara Kamele
Istatistik
Makale
  537,986
Resim
  115,157
Kitap PDF
  20,822
İlgili Dosyalar
  111,165
Video
  1,926
Dil
کوردیی ناوەڕاست - Central Kurdish 
294,897
Kurmancî - Upper Kurdish (Latin) 
91,476
هەورامی - Kurdish Hawrami 
66,559
عربي - Arabic 
33,858
کرمانجی - Upper Kurdish (Arami) 
21,077
فارسی - Farsi 
11,830
English - English 
7,922
Türkçe - Turkish 
3,701
Deutsch - German 
1,849
لوڕی - Kurdish Luri 
1,690
Pусский - Russian 
1,144
Français - French 
349
Nederlands - Dutch 
131
Zazakî - Kurdish Zazaki 
91
Svenska - Swedish 
72
Polski - Polish 
56
Español - Spanish 
55
Italiano - Italian 
52
Հայերեն - Armenian 
52
لەکی - Kurdish Laki 
37
Azərbaycanca - Azerbaijani 
27
日本人 - Japanese 
21
中国的 - Chinese 
20
Norsk - Norwegian 
18
Ελληνική - Greek 
16
עברית - Hebrew 
16
Fins - Finnish 
12
Português - Portuguese 
10
Тоҷикӣ - Tajik 
9
Ozbek - Uzbek 
7
Esperanto - Esperanto 
7
Catalana - Catalana 
6
Čeština - Czech 
5
ქართველი - Georgian 
5
Srpski - Serbian 
4
Kiswahili سَوَاحِلي -  
3
Hrvatski - Croatian 
3
балгарская - Bulgarian 
2
हिन्दी - Hindi 
2
Lietuvių - Lithuanian 
2
қазақ - Kazakh 
1
Cebuano - Cebuano 
1
ترکمانی - Turkman (Arami Script) 
1
Grup
Türkçe
Kısa tanım 
1,933
Kütüphane 
1,210
Biyografi 
379
Mekanlar 
72
Yayınlar 
41
Şehitler 
40
Belgeler 
9
Parti ve Organizasyonlar 
5
Resim ve tanım 
5
Kürt mütfağı 
4
Çeşitli 
2
Tarih ve olaylar 
1
Dosya deposu
MP3 
551
PDF 
32,785
MP4 
3,128
IMG 
212,135
∑   Hepsi bir arada 
248,599
İçerik arama
Kurdipedia Dev Kürtçe bilgi Kaynağıdır
Kütüphane
Kürtler-2 Mehabad'dan 12 Eylül'e
Kütüphane
Osmanlı' da İşçiler (1870-1922) Çalışma Hayatı, Örgütler, Grevler
Biyografi
Cemal Süreya
Kısa tanım
Eyn Îsa’ya bombardıman: 3 çocuk yaralandı
Resim ve tanım
Kürt Lideri
Biyografi
Eren Keskin
Resim ve tanım
Yaşar Kemal'in omzunda heybesiyle köyden kente geldiği gün.
Resim ve tanım
1905 Mardin
Kütüphane
KÜRTLERİN KÖKENİ PROTO KÜRTLER VE MİTANNİLER
Resim ve tanım
Erbildeki Patlama 19 kasım 2014
Kütüphane
FOLKLOR ŞiiRE DÜŞMAN
Biyografi
Abdulbaki Erdoğmuş
Biyografi
Nesrin Uçarlar
Kısa tanım
Doğu Kürdistan’da 44 kadın katledildi, 97’si intihara zorlandı, 4’ü idam edildi
Resim ve tanım
Mardin 1950 hasan ammar çarşisi
Biyografi
Nazım Kök
Kısa tanım
Suriye Demokratik Güçleri
Kütüphane
ATATÜRK VE ALEVİLER
Biyografi
JAKLİN ÇELİK
Biyografi
Reşan Çeliker
Kısa tanım
Türk devleti Kobanê, Tişrîn, Til Temir ve Qamişlo’yu bombaladı
Biyografi
Sermiyan Midyat
Biyografi
Dilan Yeşilgöz-Zegerius
Kısa tanım
Tişrin Barajı'nda görevlilere yönelik bombardımanda şehit olan İç Güvenlik Güçleri mensubu Muhammed Hesso
Biyografi
Vanlı Memduh Selim

Kurdipedia.org (2008 - 2025) version: 16.25
| İletişim | CSS3 | HTML5

| Sayfa oluşturma süresi: 0.922 saniye!