Pirtûkxane Pirtûkxane
Lêgerîn

Kurdîpîdiya berfrehtirîn jêderê zaniyariyên Kurdîye!


Vebijêrkên Lêgerînê





Lêgerîna pêşketî      Kilaviya


Lêgerîn
Lêgerîna pêşketî
Pirtûkxane
Navên kurdî
Kronolojiya bûyeran
Çavkanî - Jêder
Çîrok
Berhevokên bikarhêner
Çalakî
Çawa lê bigerim?
Belavokên Kurdîpêdiya
Video
Sinifandin
Babeta têkilhev!
Tomarkirina babetê
Tomarkirina Babetê nû
Wêneyekê rêke
Rapirsî
Nêrîna we
Peywendî
Kurdîpîdiya pêdivî bi çi zaniyariyane!
Standard
Mercên Bikaranînê
Kalîteya babetê
Alav
Em kî ne
Arşîvnasên Kurdipedia
Gotarên li ser me!
Kurdîpîdiyayê bike di malperê xuda
Tomarkirin / Vemirandina îmêlî
Amarên mêhvana
Amara babetan
Wergêrê funta
Salname - Veguherîner
Kontrola rastnivîsê
Ziman û zaravayên malperan
Kilaviya
Girêdanên bikêrhatî
Berfirehkirina Kurdîpêdiya ji bo Google Chrome
Kurabiye
Ziman
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Hesabê min
Çûna jûr
Hevkarî û alîkarî
Şîfre ji bîr kir!
Lêgerîn Tomarkirina babetê Alav Ziman Hesabê min
Lêgerîna pêşketî
Pirtûkxane
Navên kurdî
Kronolojiya bûyeran
Çavkanî - Jêder
Çîrok
Berhevokên bikarhêner
Çalakî
Çawa lê bigerim?
Belavokên Kurdîpêdiya
Video
Sinifandin
Babeta têkilhev!
Tomarkirina Babetê nû
Wêneyekê rêke
Rapirsî
Nêrîna we
Peywendî
Kurdîpîdiya pêdivî bi çi zaniyariyane!
Standard
Mercên Bikaranînê
Kalîteya babetê
Em kî ne
Arşîvnasên Kurdipedia
Gotarên li ser me!
Kurdîpîdiyayê bike di malperê xuda
Tomarkirin / Vemirandina îmêlî
Amarên mêhvana
Amara babetan
Wergêrê funta
Salname - Veguherîner
Kontrola rastnivîsê
Ziman û zaravayên malperan
Kilaviya
Girêdanên bikêrhatî
Berfirehkirina Kurdîpêdiya ji bo Google Chrome
Kurabiye
کوردیی ناوەڕاست
کرمانجی - کوردیی سەروو
Kurmancî - Kurdîy Serû
هەورامی
Zazakî
English
Française
Deutsch
عربي
فارسی
Türkçe
Nederlands
Svenska
Español
Italiano
עברית
Pусский
Norsk
日本人
中国的
Հայերեն
Ελληνική
لەکی
Çûna jûr
Hevkarî û alîkarî
Şîfre ji bîr kir!
        
 kurdipedia.org 2008 - 2024
 Em kî ne
 Babeta têkilhev!
 Mercên Bikaranînê
 Arşîvnasên Kurdipedia
 Nêrîna we
 Berhevokên bikarhêner
 Kronolojiya bûyeran
 Çalakî - Kurdipedia
 Alîkarî
Babetên nû
Jiyaname
Burhan Sönmez
18-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
Jiyanameya Kurdînivîsên Rojavayê Kurdistanê
14-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
Dewlet û Mîrgehên kurdî di Serdemên Naverast û Nû da
13-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
İSKANA MECBURİ YA KURDAN
08-02-2024
Sara Kamela
Jiyaname
Hêmen Kurdaxî
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Siwarên Rejiyê
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Ez bişewitim
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Çêroka neynûkên şikestî
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Leşkerekî Dîrokzan, Şair û Felsefevan Mihemed Emîn Feyzî (1862-1929)
07-02-2024
Burhan Sönmez
Jiyaname
Faîq Bucak
07-02-2024
Burhan Sönmez
Jimare
Babet 509,390
Wêne 102,722
Pirtûk PDF 18,644
Faylên peywendîdar 92,134
Video 1,182
Kurtelêkolîn
Dîroka Kurdên Êzdî yên Wela...
Jiyaname
LAMARA BORÎSOVNA PAŞAYÊVA
Jiyaname
TAHIR TANINHA
Kurtelêkolîn
PANORAMA-2023-5
Jiyaname
Burhan Sönmez
EDEBIYAT AN WÊJE
Pol, Kom: Kurtelêkolîn | Zimanê babetî: Kurmancî - Kurdîy Serû
Par-kirin
Facebook0
Twitter0
Telegram0
LinkedIn0
WhatsApp0
Viber0
SMS0
Facebook Messenger0
E-Mail0
Copy Link0
Nirxandina Gotarê
Bêkêmasî
Gelek başe
Navîn
Xirap nîne
Xirap
Li Koleksîyana min zêde bike
Raya xwe li ser vî babetî binivîsin!
Dîroka babetê
Metadata
RSS
Li googlê li wêneyan girêdayî bigere!
Li ser babeta hilbijartî li Google bigerin!
کوردیی ناوەڕاست0
English0
عربي0
فارسی0
Türkçe0
עברית0
Deutsch0
Español0
Française0
Italiano0
Nederlands0
Svenska0
Ελληνική0
Azərbaycanca0
Fins0
Norsk0
Pусский0
Հայերեն0
中国的0
日本人0

EDEBIYAT AN WÊJE

EDEBIYAT AN WÊJE
=KTML_Bold=EDEBIYAT AN WÊJE?=KTML_End=
Yaşar Eroglû

Têgeha ‘wêje’yê di beşeke berfireh a derdorê ziman, wêje û çanda kurdî de nayê bikaranîn û gelek wêjerist xwe ji vê têgihê dûr dixin. Reftareke ku neyê ferqkirin nîn e. Vê helwestê herî dawî di civata sohbet û îmzekirina pirtûkên niviskarekî de bala min kişand. Nivîskar bi israr heta dawiyê têgeha ‘edebiyat’ê bi kar anî. Piştî civatê ez fikirîm ku min ev pirs çima jê nepirsî. Mixabin ew mecal ji dest çû, lê min hewce dît ku dîsa jî ez vê yekê bi nivîsekê bînim zimên.
Ev reftareke psikolojik e yan tiştekî din e? Lê mijara nîqaşê ye.
Beşeke ne kêm ji bikaranîna vê têgehê bi zanîn xwe jê dûr dixin. Hinceta wan a mirov tê digihîje yan jî bi xwe jî tînin ziman heye. Li gorî vê reftarê têgeha ‘wêje’yê nikare dewsa ‘edebiyat’ê bigire, ew bi sedan salan e di wêjeya klasik a kurdî de hatiye bikaranîn û ya ku beramberî ‘lîteratûr’a latînî (îngilîzî, fransizî û zimanên din ên rojava) ye, ‘edebiyat’ e.
Belkî ji aliyekî ve mafdar bin lê pê re gelek têgehên nû yên ji kurmancî-soranî û zaravayên din ketine zimanê kurdî, dike nav nîqaşê. Helbet li gorî min nîqaşeke nerast e. Têgeheke herî zêde bê bîra mirov ‘çand’ e ku beramberî ‘kultur’ê tê bikaranîn. Dîsa ‘hevok’, ‘lêker’, ‘rêziman’ û gelek hêmayên ziman, wêje û çandê hene û di heyamên dawîn de nav hatine lêkirin. Di dewsa wan de divê têgehên erebî, farisî û latînî-rojavayî bên bikaranîn?
Bi min ev reftareke konzervatîf ango parastina mihefezekariyê ye. Ziman hêmayeke giyanewer e, li gorî her heyam û serdeman diguhere, hêmayên civakî yên zimên li gorî qada bikaranînê xwe diguherînin û peyv û têgehên nû tevî ferhenga kurdî dibin. Bikaranîna hinek peyv an têgehan qels dibe ya hinekên din jî weke pêdivî derdikeve pêş. Em nikarin ne xwe bi edebiyat, ‘sehf û nehf’a erebî ne ‘kultur’ an ‘îmformation’a latînî ve girêdayî bihêlin.
Lê divê ji bo gotinên min baş bên têgihîştin jî ez hinekî li ser bisekinim û mebesta xwe rave bikim.
‘Edebiyat’a ku beşek ji eleqedaran tercih dikin rayeka (kok) wê ji zimanê erebî edeb-terbiyeyê hatiye. Yanî terbiyekirin-edebkirina tiştekî yan jî hêmayekê. Dema ku em tînine ser mijara wêjeyê, tê wateya terbiyekirina gotinan.
Têgeha ‘wêje’ di zaravayê soranî de xwe rastrest digihîne gotinê. Gotin= wîtin (soranî), vatin (zazakî), wêj- wêje (soranî), vazê, vaje (zazakî). Jixwe di kurmancî de tenê weke peyv ‘bêje’ heye, bêj, dengbêj, stranbêj bigotinê re eleqedar e. Pê re em dikarin bi awayekî zelal bêjin têgeh an jî peyva ‘wêje’yê yekser gotin û eleqedariya gotinê bixwe ye. Yanî di morfoljiya wê de terbiye û tîmar tune ye.
Yanî wêje rasterast bigotinê re dikare bê nirxandin. Madem bi têgeha gotinê hatiye hildan dest hingê têgeha ku ‘edebiyat’ê îfade dike û bi awayekî gelemperî gotina nivîskî tîne ziman em ê nirxandineke wiha lê bar bikin û nabe kêmasî; têgeha ‘wêje’ ji nû ve pêkanîna gotinê ye. Yanî herî zêde nêzî wateya her kes li ser vê têgihê li hev dike ku, ‘wêje bi awayekî bedewkarî ji nû ve afirandina jiyanê ye’ dibe. Bedewkarî karê hostatiya gotinê ye, xweşkirina gotinê ye, di nav de yekser gotin heye. Weke ‘edebiyat’ê lidorgerîna gotinê nîn e, peyama wê rasterast gotin e. Helbet terbiyekirina gotinê jî tê de heye lê terbiyekirin bixwe nîn e. Ew jî têgeha ku ‘edebiyat’ îfade dike bixwe ye. ‘Wêje’ ji ‘edebiyat’ê xurtir wateya zanistî diderbirîne.
Lê beşek ji têkildadarên wêjeyê ji ber çi jê dûr dixin, çima gotina wêjeyê nakin xwemalî? Gelo wêje ji edebiyatê zêdetir me îfade nake? Eger di ferhenga kurdî de berginda edebiyatê tune be, pêkan e ku em têgeha ‘edebiyat’ê her tim bi kar bînin. Lê heye. Hingê ne rast e ku em vê yekê bispêrine zimên. Bila ferhenga kurdî di riya xwe de biherike û ji bo pêdiviyên nû ziman li gorî mîrateya kurdî xwe nû û berfireh bike.
Divê em hinekî li ser ‘edebiyat’ê hûr bibin. Dema ku min ji bo têgeha ‘wêje’yê lêkolîneke piçûk kir dostekî hêja yê soranînas got, “têgeha wêjeyê zêdetir di devoka soraniya Sinê û Erdelanê de heye, aliyên din ji bo ‘wêj’ê ‘lê’ tê bikaranîn”. Erdelan wargeheke wêjeya kurdî ye dibe ku ev têgeh ji wir hatibe. Yanî koka pêkhatina wê xurt e û navendeke wêjeya kurdî ye. Em li ‘edebiyat’ê dinêrin dîmenekî cudatir dedikeve pêş me.
Edebiyat ji peyva erebî edeb, terbiyeyê tê. Hin çavkanî koka wê heta Sumeran dibin. Li nîvgirava Erebistanê beriya Îslamê jî wêje hebû, nemaze jî helbest. Ebû Cehîl yek ji wan helbestristên berî Îslamê bû. Piştî ku pergala Îslamê serwer bû, seranser civak li gorî pergala nû hat dîzaynkirin. Ji pir hêlan ve civaka ereban bê ser û ber bû. Bi şerîeta Quranê ku ew jî metneke edebî ye û nivîsa erebî terbiye kiriye, civak bi riya wê ji nû ve dawetî rê, rêbaz û terbiyeya Îslam wehd dike, kir. Yanî edeb û terbiye tenê ji bo wêjeyê na, civak bixwe jî hêmayê-elemanê wê terbiyeyê bû. Em dikarin koka ‘edebiyat’ê bigihînin vê serdem û qewmîna olî, civakî, pergalî. Yanî bi riya Îslamê hewce bû ku civaka ereb a bêserûber ji nû ve bê terbiyekirin. Nivîsa erebî, civaka ereb û gotina erebî bi riya Îslamê hatiye terbiyekirin. Gava mirov fêr dibe ku ji bo bênîzamiya civat û meclîsa eshabeyan û beredayîbûna êvarên Mekeyê ayet û hedîs hatine; hingê edeb, edebiyat û terbiye ji ku hewce bûye û çawa veguheziye fêmbariya îro tê digihîje.
Edebiyata kokerebî serûveneke wiha derbas kiriye lê weke ku me li jor jî got ‘wêje’ya kurdî rasterast ji gotinê derdikeve û gotinê ji nû ve pêk tîne. Watexurt e, etîmolojiya wê tam li gorî wateya têgeha wê ye. Gelek xurt hev temam dikin.
Beşek ji rewşenbîrên kurd çima di vê têgeha ‘edebiyat’ê de israr dikin û edebiyatê tercîhî wêjeyê dikin?
Serdema ku rewşenbîriya kurdan li pêş nebû, rewşenbîriya civakên Rojhilata Navîn; zanist, tip, wêje û têkiliyên bi vî rengî gelemperî bi zimanê erebî û farîsî pêk dihatin. Civakên ne ereb û ne faris jî bi van zimanên serwer rewşenbîrî û gelek têkiliyên din pêk dianîn. Ji ber wê termînolojiya wan bi kar dianîn. Gelek asayî bû, çawa ku zimanê latînî li Ewropayê heman rol dilîst. Rewşenbîrî û wêjeya klasik a kurd jî jê sûd wergirt.
Roja îro zimanê kurdî her çi bê dewlet be jî hatiye gihîştiye qonaxekê. Di gelek qadan de termînolojiya xwe pêk aniye. Wêje jî ji wan qadan yek e. Di nav rewşenbîrên kurd de dilbijînek ji bo termînoljiya zimanên biyanî heye û di vî warî de kurdiya xwe bes nabînin.
Bi rastî arîşe ne ew e ku bila yekpare termînolojiya zimanên biyanî neyê bikaranîn. Arîşe besnedîtina termîlojiya kurdî ye. Rûyê wan tim li edebiyatê ye, wêje têgeheke çêkiriye û ji bo derbirînê têr û bes nayêdîtin. Termînolojiya ku têra derbirîna ziman neke, helbet wê ji zimanên biyanî, cîran û hwd alîkarî bê xwestin. Bila ji kerema xwe qasî ku têgeha ‘edebiyat’ê bi kar tînin, têgeha ‘wêje’yê bo sedeqeyê bi kar bînin bes e. Em li dijî ‘edebiyat’ ê nîn in. Li wê derê ‘gihayê hewşê tehl û tirş’ tê dîtin. Yek jî hewayeke termînolojiya biyanî heye ku hin rewşenbîrên kurd dema bi kar tînin bi kêfxweşiya wê sermest dibin.
Termînolojiya kurdî di gelek qadan de weke ‘wêje’yê têr û tije ye. Eger temînêoljiya me ya têr û tije hebe, lê em rûyê xwe lê venegerînin ew ne kêmasiya termînolojiyê ye, ev eyba rewşenbîra ne ku lê venagerin. Bikaranîna ‘edebiyat’ê ne şerm e lê bikarneanîna ‘wêje’yê şerm e.[1]
Ev babet 681 car hatiye dîtin
Haştag
Çavkanî - Jêder
[1] Mallper | Kurmancî - Kurdîy Serû | https://www.kurdiskainstitutet.org/ - 17-08-2023
Gotarên Girêdayî: 57
Dîrok & bûyer
Kurtelêkolîn
Pirtûkxane
Weşanên
Pol, Kom: Kurtelêkolîn
Zimanê babetî: Kurmancî - Kurdîy Serû
Dîroka weşanê: 13-07-2023 (1 Sal)
Cureya belgeyê: Zimanî yekem
Cureya Weşanê: Born-digital
Kategorîya Naverokê: Edebî
Kategorîya Naverokê: Gotar & Hevpeyvîn
Welat- Herêm: Kurdistan
Ziman - Şêwezar: Kurdî Kurmancî Bakûr - T. Latîn
Meta daneya teknîkî
Kalîteya babetê: 99%
99%
Ev babet ji aliyê: ( Aras Hiso ) li: 17-08-2023 hatiye tomarkirin
Ev gotar ji hêla ( Sara Kamela ) ve li ser 21-08-2023 hate nirxandin û weşandin
Ev gotar vê dawiyê ji hêla ( Sara Kamela ) ve li ser 17-08-2023 hate nûve kirin
Navnîşana babetê
Ev babet li gorî Standardya Kurdîpêdiya bi dawî nebûye, pêwîstiya babetê bi lêvegereke dariştinî û rêzimanî heye!
Ev babet 681 car hatiye dîtin

Rast
Kurtelêkolîn
Dîroka Kurdên Êzdî yên Welatê Xalta
11-05-2022
Burhan Sönmez
Dîroka Kurdên Êzdî yên Welatê Xalta
Jiyaname
LAMARA BORÎSOVNA PAŞAYÊVA
18-01-2024
Burhan Sönmez
LAMARA BORÎSOVNA PAŞAYÊVA
Jiyaname
TAHIR TANINHA
03-02-2024
Burhan Sönmez
TAHIR TANINHA
Kurtelêkolîn
PANORAMA-2023-5
10-02-2024
کاکۆ پیران
PANORAMA-2023-5
Jiyaname
Burhan Sönmez
18-02-2024
Burhan Sönmez
Burhan Sönmez
Babetên nû
Jiyaname
Burhan Sönmez
18-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
Jiyanameya Kurdînivîsên Rojavayê Kurdistanê
14-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
Dewlet û Mîrgehên kurdî di Serdemên Naverast û Nû da
13-02-2024
Burhan Sönmez
Pirtûkxane
İSKANA MECBURİ YA KURDAN
08-02-2024
Sara Kamela
Jiyaname
Hêmen Kurdaxî
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Siwarên Rejiyê
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Ez bişewitim
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Çêroka neynûkên şikestî
07-02-2024
Aras Hiso
Pirtûkxane
Leşkerekî Dîrokzan, Şair û Felsefevan Mihemed Emîn Feyzî (1862-1929)
07-02-2024
Burhan Sönmez
Jiyaname
Faîq Bucak
07-02-2024
Burhan Sönmez
Jimare
Babet 509,390
Wêne 102,722
Pirtûk PDF 18,644
Faylên peywendîdar 92,134
Video 1,182

Kurdipedia.org (2008 - 2024) version: 15.25
| Peywendî | CSS3 | HTML5

| Dema çêkirina rûpelê: 0.281 çirke!